तत् धनुः, भारात् मानवैः प्रयत्नेन अपि न चलितुं शक्यं, नृपैः तु तद् धनुः स्वप्ने अपि न मोक्तुं शक्यं। तं धनुः प्राप्त्वा, सत्यवादी मे पितरः, समस्ते नृपसमुहः पुरतः उद्घोषयत्—“यः एतत् धनुः उत्थाप्य सन्दध्यात्, तस्य कन्या मम पत्नीत्वं प्राप्तव्या, नात्र संशयः।” तं पर्वतसमं उत्तमं धनुः दृष्ट्वा, नृपाः प्रणम्य, उत्थापयितुं अशक्ताः, तत्रतः निर्जग्मुः। दीर्घकालानन्तरं, तेजस्वी रामः, विश्वामित्रेण सह, सत्यवीर्यसम्पन्नः भ्राता लक्ष्मणेन सह, यज्ञदर्शनाय आगतः। तत्र विश्वामित्रः, धर्मात्मा, पितरं मम पूजितः, रामलक्ष्मणयोः कथा अवदत्—“एतौ दशरथस्य पुत्रौ धनुः द्रष्टुम् इच्छतः; दिव्यं धनुः रामाय दर्शय।” ऋषिणा एवं उक्तः, पितरः मम धनुः समर्प्य, रामः तं धनुः निमेषेण विवृणोत्। शीघ्रं बलात् सन्दध्यात्। तं धनुः यत्नेन आकृष्य, मध्ये द्विधा अभवत्, तस्य शब्दः आकाशात् पतन्तं वज्रं इव भीषणः अभवत्। ततः पितरः सत्यप्रतिज्ञः, माम् रामाय दातुम् निश्चित्य, उत्तमं जलपात्रं उद्यम्य। तस्मिन्नेव काले, रामः अप्राप्तवान्, तस्य पितुः इच्छां न जानन्, अयोध्याधिपतेः। ततः पितरः मम वृद्धं श्वसुरं दशरथं संबोध्य, आत्मवान् रामाय माम् दत्तवान्। धर्मात्मा कनिष्ठा भगिनी मम, रम्या उर्मिला, पितरः लक्ष्मणाय स्वयं दत्तवान्। एवं स्वयम्वरसमये, अहम् रामाय दत्ता, धर्मे पति-निष्ठा बलश्रेष्ठे। इत्येव आयोध्याकाण्डस्य शताष्टादशाधिकशततमः सर्गः समाप्तः। अनसूया धर्मज्ञा, तं महाकथां श्रुत्वा, मैथिलीं बाहुभिः आलिङ्ग्य, शिरसि चुम्बितवती। तव वाक्यानि स्पष्टानि, सुवर्णानि, मधुराणि; स्वयम्वरस्य वृत्तान्तं त्वत्तः श्रुत्वा, मधुरवदिनी, कथया तुष्टास्मि। सूर्यः अस्तं गतः, शुभा रात्रिः आगता; सायं पक्षिणां शब्दः श्रूयते, ये दिवा अन्नं अन्वेष्य, विश्रान्तिम् इच्छन्ति। तत्र तपस्विनः, स्नानात् अपि शीतलाः, कमण्डलुं धृत्वा, तीरं समागच्छन्ति, वस्त्राणि स्नानात् सिक्तानि। ऋषयः हुतं हुत्वा, अग्नौ prescribed offerings दत्त्वा, धूमः कपोतवर्णः वायुसंवाहितः दृश्यते। वृक्षाः अल्पपर्णाः सर्वतः घनाः जाताः; दूरदेशे अपि दिशः न दृश्यन्ते। रात्रौ जीवाः सर्वत्र विचरन्ति, आश्रमपशवः तीरस्थले शयानाः। रात्रिः सर्वतः प्रवृत्ता, सितारामण्डिते सीते; चन्द्रः चन्द्रप्रभया आवृतः आकाशे उदितः दृश्यते। गच्छ, अनुमतिं ददामि; रामस्य परिचारिका भव। तव मधुरवाक्यैः तुष्टास्मि। मैथिली, मम पुरतः भूषयस्व; दिव्याभरणैः दीप्तया माम् आनन्दय। ततः अलङ्कृता सीता, देवकन्यायाः सदृशी, शिरः प्रणम्य, रामं प्रति जगाम। रामः, वदनश्रेष्ठः, सीतां अलङ्कृता दृष्ट्वा, तपस्विन्या दत्तं स्नेहं प्रहर्षितः। ततः मैथिली सीता रामाय सर्वं उक्तवती—तपस्विन्याः स्नेहदानं, वस्त्राणि, भूषणानि, माल्यं च। रामः महाबलः लक्ष्मणश्च, मैथिलीं मानवेषु दुर्लभं सम्मानं दृष्ट्वा, हृष्टौ। ततः प्रमुदितः रामः, चन्द्रवदनः, तां शुभरात्रिं मुनिभिः सिद्धैः सत्कृतः व्यतीयत्। रात्रिः व्यतीता, तौ पुरुषशार्दूलौ, मुनिभ्यः अग्निहोत्रं कृत्वा, वनवासिनां मुनीनां अभ्यनुज्ञां प्राप्तौ। वनवासिनः धर्मात्मानः ऋषयः तौ वनस्य भयम् उक्तवन्तः, राक्षसैः आकुलम्। “राघव, अस्मिन् महावने राक्षसाः बहुरूपाः मानुषभक्षकाः, रक्तभक्षाः मृगाश्च निवसन्ति। राघव, अस्मिन् महावने, ते धर्मनिष्ठान् ऋषीन् आक्रमन्ति, असावधानान् शेषभक्ष्यान् वा; तान् रक्ष। एषा महर्षिपथः, फलसंग्राहकानां; एषा मार्गेण, राघव, दुर्गं वनं प्रविष्टव्यम्।” एवं तैः तपस्विभिः ब्राह्मणैः अनुगृहीतः, राघवः सीता लक्ष्मणसहितः, मेघसमूहे सूर्यः इव, वनं प्रविष्टः। इत्येव आयोध्याकाण्डस्य एकोनविंशतितमः सर्गः समाप्तः। शृणोतु आरण्यकाण्डस्य प्रथमः सर्गः वाल्मीकि-रामायणे। कुशचीरवस्त्रपरिवृतः, दिव्यतेजसा युक्तः, आकाशे दीप्तमण्डलसूर्यः इव प्रकाशते।