सीता, धर्मज्ञा अनसूया द्वारा सम्बोधिता, कथां श्रुत्वा यत् तव स्वयम्बरः महात्मना रामेण जितः इति श्रूयते, तस्य विस्तारं श्रोतुम् इच्छामि; यथा तव अनुभवः, तथा सर्वं विस्तरेण कथय इति अनुरोधं शृत्वा, सीता धर्मात्मन्याः अनसूयायाः प्रति “श्रुणु” इत्युक्त्वा तां कथां आरभत। मिथिलायाः वीर्यवान् राजा जनकः धर्मनिष्ठः क्षत्रधर्मेण न्यायेन च भूमिं शासति स्म। सः स्वहस्तेन भूमिं कर्षन्, अहं भूम्याः गर्भात् उत्पन्ना इति श्रूयते। राजा जनकः मां धूलिना आवृतां, काष्ठान् विक्षिपन्तीं दृष्ट्वा, विस्मितः अभवत्। पुत्रहीनः सः स्नेहात् मां गोदाम् आदाय “इयं मम कन्या” इति उक्त्वा, स्नेहं मयि अवादयत्। ततः आकाशे अमानुषी वाणी श्रूयते स्म—“एवम् अस्तु, राजन्; धर्मेण कन्या तव एषा” इति। तदनन्तरं धर्मात्मा जनकः सन्तुष्टः, मम प्राप्त्या महतीं संपदं अवाप। तेन मम मातरं धर्मशीलां वृद्धां देवीं मम स्नेहसख्येन मान्यां पूजितां च कृतवान्। यदा मम विवाहयोग्यं कालं दृष्ट्वा, पिता, धनहानि-दुःखादिभिः क्लिष्टः, चिन्तायाम् पतितः। अस्मिन लोके कन्यायाः पिता, साम्येऽपि हीनत्वेऽपि, यदि कन्या न यथायोग्यं विवाहिता, तदा इन्द्रसमोऽपि अपमानं प्राप्नोति। तं अपमानं समीपं आगतम् दृष्ट्वा, राजा चिन्तया अभिभूतः, तीरं न प्राप्नुवन् तिमिङ्गिलः इव, मार्गं न प्राप। यः जानाति मम जननम् स्त्रीतः न जातम्, स राजा, बहु विचिन्त्य, राज्ञः मध्ये योग्यं वरं न प्राप। सः सततं चिन्तयन्, बुद्धिमान् राजा, निश्चयं कृतवान्—“स्वयम्बरं कन्यायाः करिष्यामि” इति। तस्य महायज्ञे वरुणः महाबलः तस्मै दिव्यं धनुः अक्षय्यशराणि च दत्वा सन्तुष्टः अभवत्। तत् धनुः भारात् पुरुषैः प्रयासेन अपि न चलितम्; राजानः तं धनुः न ममन्थुः, स्वप्नेऽपि न शेकुः। तद् धनुः लब्ध्वा, सत्यवादी पिता, राज्ञः मध्ये उद्घोषयत्—“यः एतत् धनुः उत्थाप्य योजयति, स मम कन्यां पत्नीत्वे प्राप्नोति—नास्ति संशयः” इति। गिरिप्रभं तं धनुः दृष्ट्वा, राजानः प्रणम्य, उत्थापयितुं असमर्थाः, निर्जग्मुः। दीर्घकालानन्तरं, तेजस्वी रामः, विश्वामित्रसहितः, सत्यपराक्रमवान् लक्ष्मणेन सह, यज्ञदर्शनाय आगतः। तत्र विश्वामित्रः, धर्मज्ञः, पितरं मम पूजितं कृत्वा, रामलक्ष्मणयोः विषये उक्तवान्—“एतौ दशरथस्य पुत्रौ धनुः द्रष्टुम् इच्छतः; रामाय धनुः दर्शय” इति। ऋषेः वचः श्रुत्वा, पिता धनुः आनयत्; तत्र रामः, क्षणेन, वीर्यवान् धनुः ममन्थ। शीघ्रं बलात् धनुः योजयामास। बलात् आकृष्य, धनुः मध्ये भग्नम्; तस्य शब्दः आकाशात् पतितस्य वज्रस्य इव भीमः आसीत्। तदा सत्यवाक् पिता, मम दानाय रामाय निश्चयं कृत्वा, उत्तमं पात्रं जलस्य उत्थापयामास। किन्तु तस्मिन् काले रामः, अयोध्याधिपस्य पितुः अभिप्रायं न ज्ञात्वा, दानम् न स्वीकृतवान्। ततः वृद्धं दशरथं संबोध्य, मम पिता आत्मज्ञाय रामाय माम् ददौ। मम धर्मज्ञा कन्या उर्मिला अपि, पिता लक्ष्मणाय स्वयम् ददौ। एवं स्वयम्बरे रामाय दत्ता, धर्मे पतिसंयुक्ता, वीरश्रेष्ठे पतौ अनुव्रता अभवम्। एवमायोध्याकाण्डस्य शताष्टादशाधिकशततमः सर्गः वाल्मीकिना कृतस्य महात्मनः रामायणस्य समाप्तः। धर्मज्ञा अनसूया, तां कथां श्रुत्वा, मैथिलीं बाहुभ्यां आलिंग्य, शिरसि च चुंबित्वा, स्नेहपूर्वकम् अभाषत्—“यद् उक्तं त्वया, तद् स्पष्टम्, सुवर्णितम्, मधुरम्; स्वयम्बरस्य वृत्तान्तं सर्वं त्वत्तः श्रुत्वा, मधुरभाषिणि, अहम् अत्यन्तं हृष्टा अस्मि।” सूर्यः अस्तं गतः, शुभा रात्रिः आगता; संध्यायां, पक्षिणां शब्दः श्रूयते, ये दिवा खाद्यं अन्विष्य, सायं शय्यायां स्थिताः। तपस्विनः स्नानात् अपि आर्द्राः, जलकुम्भं गृहीत्वा, समागच्छन्ति, वस्त्राणि स्नानेन सिक्तानि। ऋषयः अग्नौ हविः विधिवत् समर्प्य, धूमः कपोतवर्णः वातेन कम्पितः दृश्यते। अल्पपत्राणि वृक्षाः सर्वतः घनत्वेन वर्धिताः; दूरस्थानेऽपि दिशः न दृश्यन्ते। रात्रौ सर्वत्र व्याघ्रादयः विचरन्ति, आश्रमजन्तवः तीरस्थाने शय्यायां स्थिताः। रात्रिः पूर्णा, सिताराजिता, सीते; चन्द्रः चन्द्रप्रभया आवृतः, आकाशे उद्गच्छति।