सीता देवी मैथिली तदा तस्याः तपस्विन्याः अनसूया महर्षेः पत्न्याः स्नेहपूर्णं दानं—वस्त्राणि, अनुलेपनानि, भूषणानि, माल्यं च—अनुपमं प्रेमदत्तं सम्यक् स्वीकृतवती। तं स्नेहदत्तं उपहारं प्राप्त्वा, श्रीमती सीता अञ्जलिं कृत्वा, श्रद्धया तां तपस्विनीं अनसूयां सेवितुम् उपस्थितवती। एवं सीता तत्र उपविष्टा सेवायाम् स्थित्वा, धर्मनिष्ठा अनसूया रमणीयं विषयं अनुगृह्य तां पप्रच्छ। अनसूया उवाच—“सीते, अहं तव स्वयम्वरे राघवेण प्राप्ता इति कथा श्रुतवती। तस्याः विस्तृतं वृत्तान्तं श्रोतुम् इच्छामि; यथा त्वया अनुभूतं, तं सर्वं निवेदय।" एवं उक्ता सीता तदा धर्मात्मन्याः अनसूयायाः कथयितुम् आरब्धवती—“शृणु। मिथिलाधिपः जनकः धर्मनिष्ठः क्षत्रधर्मे स्थितः न्यायेन भूमिं पालयति। स तु स्वहस्तेन भूमिं कर्षन् अहं भूम्याः भित्त्वा उत्पन्ना इति प्रसिद्धिः। राजा जनकः मां कर्दमेन आवृतां, काष्ठानि विक्षिपन्तीं दृष्ट्वा विस्मितः अभवत्। पुत्रहीनः स तु स्नेहात् मां गोदाम् आदाय ‘एषा मम कन्या’ इति उक्त्वा स्नेहं मयि अर्पितवान्। तदा दिव्यं नभःशब्दः, मानुषातिरिक्तः, श्रुतः—‘एवं भवति, राजन्; धर्मेन तव कन्या।’ ततः पितरः धर्मात्मा मिथिलेशः प्रहृष्टः, मां लब्ध्वा महद् ऐश्वर्यं प्राप्तवान्। अहं तस्याः वृद्धायाः देव्या धर्मकर्मनिष्ठायाः स्नेहात् मातृसख्येन पूजिता, सन्मानिता च। यदा मम विवाहयोग्यं वयः प्राप्तं, तदा पितरः धनहान्यादि दुःखेन व्याकुलः अभवत्। अस्मिन लोके कन्यापितरः, समानोऽपि वा, हीनोऽपि वा, यदि कन्यायाः विवाहः न स्यात्, तदा लज्जां प्राप्नोति—इन्द्रसमः अपि। तां लज्जां समीपवर्तिनीं दृष्ट्वा, राजा व्याकुलः, तीरं न प्राप्नुवन् तिमिङ्गिलः इव, मार्गं न पश्यति। मम जन्म मानुष्यातिरिक्तः इति ज्ञात्वा, राजा चिन्तयन्, राज्ञां मध्ये योग्यं वरं न लब्धवान्। तदा स बुद्धिमान् राजा नित्यं चिन्तयन्, निश्चयं अकरोत्—‘स्वयम्वरं करिष्यामि।’ तस्य महायज्ञे वरुणः महाबलः दिव्यं धनुः अक्षय्यौ तूणौ च दत्तवान्। तत् धनुः भारात् पुरुषैः यत्नेन अपि न चलितुं शक्यं; राजानः तं धनुः न वेदीतुं, स्वप्नेऽपि न। तत् धनुः लब्ध्वा, सत्यवाक् पितरः राज्ञां सभायां उद्घोषितवान्—‘योऽयं धनुः उत्थाप्य तत्र प्रत्याश्रयेत्, तस्यैव कन्या भविष्यति—नास्ति संशयः।’ तं पर्वतसमानं धनुः दृष्ट्वा, राजानः प्रणम्य, उत्थापयितुं न शक्ता, गृहेषु प्रत्यागताः। दीर्घकालानन्तरं, तेजस्वी राघवः विश्वामित्रेण सह, सत्यधृत्या वीर्येण च लक्षणेन सह, यज्ञदर्शनार्थं आगतः। तत्र विश्वामित्रः धर्मात्मा, पितरं मम पूज्यं, रामलक्ष्मणयोः विषयं उक्तवान्—‘दशरथस्य इमे पुत्रौ धनुः द्रष्टुम् इच्छतः; रामाय धनुः दर्शय।’ एवं मुनिना उक्तः पितरः धनुः आनयितुम् अकरोत्; रामः क्षणेन वीर्यवान् तं धनुः ववन्द। शीघ्रं बलात् प्रत्याश्रयितुम् अकरोत्। यदा बलात् आकर्षितवान्, धनुः मध्ये विदारितम्; शब्दः आकाशात् गर्जनायाः इव भीषणः अभवत्। ततः पितरः सत्यवचनः रामाय माम् दातुम् निश्चितवान्, उत्तमं कुम्भं उद्यम्य। तस्मिन् समये रामः अयोध्याधिपतेः पितुः इच्छां न ज्ञात्वा, दत्तं न प्रतिगृह्णात्। ततः वृद्धं दशरथं समुपगम्य, पितरः मम रामाय आत्मज्ञाय माम् दत्तवान्। धर्मात्मन्याः मम अनुजा रम्या उर्मिला अपि पितरः लक्ष्मणाय स्वयमेव दत्तवान्। एवं स्वयम्वरे रामाय दत्ता; धर्मे पतिसंयुक्ता, बलिनां श्रेष्ठे पतौ सम्यक् स्थितास्मि। एवं आयोध्याकाण्डस्य शताष्टादशाधिकशततमः सर्गः वाल्मीकिना कृतस्य महापुराणे समाप्तः। ततः धर्मज्ञा अनसूया तां महतीं कथां श्रुत्वा मैथिलीं बाहुभिः आलिङ्ग्य शिरसि च चुम्बितवती। सा उवाच—“यद् उक्तं तव, तद् स्पष्टं सुवर्णं मधुरं च; स्वयम्वरस्य वृत्तान्तं त्वत्तः श्रुत्वा, मधुरवाक्ये, अहं तव कथा श्रुत्वा हृष्टा अस्मि।” अस्तं गतः भास्करः, शुभा रात्रिः आगता; सायं पक्षिणां कलकलः श्रूयते, ये दिवा अन्नान्वेषणाय यतन्तः, तेषां निद्रायाः समयः आगतः। तपस्विनः स्नानात् सिक्तवस्त्राः, कुम्भान् आदाय, समागताः। यदा ऋषयः अग्नौ हविः समर्पयन्ति, तदा धूमः कपोतवर्णः वातेन चलितः दृश्यते।