तदा अनसूया धर्मनिष्ठा सीताम् उवाच — “सीते, एतानि दत्तानि तवाङ्गानि भूषयिष्यन्ति; एतानि योग्यानि, निर्दोषानि, चिरस्थायिनि च भविष्यन्ति।” तस्मिन्नेव क्षणे पुनः अनसूया जनकदुहित्रम् उवाच — “एषा दिव्या लेपः त्वया अभिषिक्तः, त्वं स्वपत्न्यं विष्णुं प्रति लक्ष्मीवत् दीप्यसे।” मैथिली वस्त्राणि, लेपं, आभरणानि, माल्यं च स्नेहस्य अतुल्यं दानं स्वीकृतवती। तं स्नेहदानं प्राप्त्वा, दीप्तिमती सीता अञ्जलिं कृत्वा ताम् तपस्विनीं अनसूयाम् श्रद्धया सेवितवती। सीता एवं सेवायाम् स्थितायाम्, अनसूया, सत्यव्रता, सुखसम्भाषणं आरभ्य ताम् पप्रच्छ — “सीते, श्रुतं मया यत् त्वं राघवेण स्वयम्वरे जित्ता। मैथिली, तं वृत्तान्तं विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामि; यथानुभूतं त्वया, तथा मम कथय।” एवं उक्ता सीता धर्मात्मन्याः अनसूयायाः उवाच — “शृणु,” इति कथां आरब्धवती। “मिथिलाधिपः जनकः धर्मनिष्ठः क्षत्रधर्मे स्थिता भूमिं यथान्यायम् शासितवान्। स एकदा स्वहस्तेन क्षेत्रं कर्षन्, अहं भूमिं भिन्द्वा उत्पन्ना इति श्रूयते। मृद् धूलिना आवृता, काष्ठानि च विक्षिपन्ती, दृष्ट्वा जनकः विस्मितः अभवत्। पुत्रहीनः स्नेहात् मां गोदाम् उत्थाप्य, ‘एषा मे पुत्री’ इति उक्त्वा स्नेहं मयि अवादयत्। तदा आकाशे अमानुषी वाणी श्रूयते — ‘एवं, राजन्; धर्मतः सा ते पुत्री।’ ततः पितरः धर्मात्मा मिथिलाधिपः अत्यन्तं हृष्टः, मां लब्ध्वा महत् ऐश्वर्यं प्राप्तवान्। मया सा वृद्धा देवी, धर्मकर्मणि प्रवृत्ता, स्नेहसौहार्देन मातृवत् मानिता, पूजिता च। तदा मम विवाहयोग्यं वयः दृष्ट्वा, पितरः धनहान्या दुःखेन च व्याकुलः अभवत्। अस्मिन् लोके कन्यापितरः, साम्येऽपि वा हीनत्वे वा, यदि कन्या न विवाहिता, तदा अपमानं प्राप्नोति — इन्द्रसमः अपि। तं अपमानं समीपं पश्यन्, राजा दुःखेन आकुलः, तीरं न प्राप्तुम् शक्नुवन् तिमिङ्गिलः इव। यद्वाहं स्त्रीतः न जातास्मि, राजा विचार्य, नान्यं योग्यं वरं राज्ञः मध्ये प्राप्तवान्। सततं चिन्तयन्, स बुद्धिमान् राजा निश्चितवान् — ‘स्वयम्वरं करिष्यामि।’ तस्मिन् महायज्ञे, वरुणः महाबलः तस्मै दिव्यं धनुः अक्षयशराणि च दत्तवान्। तत् धनुः भारात् यत्नेन अपि नरैः न चलितम्; राज्ञः धनुः न मोक्तुं न शक्नुवन्, स्वप्नेऽपि। तत् धनुः प्राप्त्वा, सत्यवादी पितरः, राज्ञः मध्ये उद्घोषितवान् — ‘यः एतत् धनुः उत्तोल्य, तत्र ज्या स्थापयिष्यति, तस्य मे पुत्री भार्या भविष्यति — न संशयः।’ तत् उत्तमं धनुः पर्वतसमं दृष्ट्वा, राज्ञः प्रणम्य, न उत्तोल्य, प्रत्यागतवन्तः। दीर्घकालात् अनन्तरं, दीप्तिमान् रामः विश्वामित्रसहितः, सत्यवीर्ये स्थितः भ्राता लक्ष्मणः च, यज्ञदर्शनाय आगतः। तत्र विश्वामित्रः, धर्मात्मा, पितरं मम पूज्यं सम्बोधितवान् — ‘एतौ दशरथस्य पुत्रौ धनुः द्रष्टुम् इच्छतः; रामाय धनुः दर्शय।’ एवं ऋषिणा उक्तः, पितरः धनुः आनयत्; क्षणात् वीरः तद् धनुः नमितवान्। शीघ्रं बलात् ज्या स्थापितवान्। तद् धनुः यत्नेन आकृष्य, मध्ये द्विधा भग्नम्; तस्य शब्दः आकाशात् विद्युत्पातस्य इव भीषणः। ततः सत्यनिष्ठः पितरः, मां रामाय दातुम् निश्चितवान्, उत्तमं पात्रं जलस्य उद्यम्य। तस्मिन् काले, रामः न स्वीकृतवान्, पितुः अयोध्याधिपस्य इच्छां न जानन्। ततः वृद्धं श्वसुरं दशरथं सम्बोध्य, पितरः मां रामाय आत्मज्ञाय दत्तवान्। धर्मात्मना कन्यया, रम्या उर्मिला, पितरः स्वयं लक्ष्मणाय पत्नी रूपेण दत्तवान्। एवं स्वयम्वरे रामाय दत्ता, धर्मे पतिसंयुक्ता अहम्, बलवन्तां मध्ये श्रेष्ठे। इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे शताष्टादशाधिकशततमः सर्गः समाप्तः। ततः धर्मज्ञा अनसूया, तं महावृत्तान्तं श्रुत्वा, मैथिलीं बाहुभिः आलिङ्ग्य, शिरसि च चुंबितवती। “यद् उक्तं त्वया, स्पष्टं, सुवर्णं, मधुरं च; स्वयम्वरस्य वृत्तान्तं त्वत्तः श्रुतं, मधुरवाचि, तव कथया अहम् हृष्टा अस्मि।” सूर्यः अस्तमितः, शुभा रात्रिः समुपस्थितः; संध्याकाले पक्षिणां ध्वनिः श्रूयते — ये दिवा अन्नान्वेषणाय यत्नं कृत्वा, निद्रायै उपविशत्।