वैदेही तु प्रसिद्धां तां सर्वभूतैः पूज्यां वृद्धां च कोपमुक्तां लोके अनसूयां कर्मणा कीर्तिं प्राप्तां समीपं गच्छतु इति मुनिना उक्तम्। तस्य वचनं श्रुत्वा राघवः ‘एवमस्तु’ इत्युक्त्वा धर्मज्ञां सीतां उत्तमैर् वाक्यैः सम्बोधितवान्। ‘राजकुमारी, मुनिना यद् उक्तं तद् त्वया श्रुतम्; तव हितार्थं शीघ्रं तपस्विनीं समीपं गच्छ’ इति सः उक्तवान्। राघवस्य हितमिच्छन् वचनं श्रुत्वा सीता धर्मज्ञां वृद्धां पतिव्रतां अनसूयां समीपं गतवती। सा वृद्धा कृशा च, वयोपेतैः वलिभिः युक्ता, शिरः श्वेतं, शरीरं सदा कम्पमानं वातेन कदलीव, दृष्टा। भाग्यशालिनी सीता अनसूयां पतिव्रतां विनयेन अभिवाद्य स्वनामानि उक्तवती। तां दोषमुक्तां तपस्विनीं सीता ससम्मानं नमस्कृत्य, हर्षयुक्ता, प्राञ्जलिः, सुखं पृष्टवती। ततः धर्मात्मजा अनसूया सीतां दृष्ट्वा हर्षयुक्ता सौम्यं वचनं अब्रवीत्—‘भाग्येन धर्मं पालयसि’। ‘सीते, स्वजनेषु, मान्ये, श्रीषु च त्यक्त्वा, रामं वनवासिनं अनुगच्छसि; सौभाग्येन त्वं तं अनुसरति।’ ‘सः नगरस्थः वा, वनस्थः वा, दुष्टः वा, धर्मिष्ठः वा, यस्य पतिः प्रियः, तासां लोकाः उच्चैः भवन्ति।’ ‘दुष्टाचारः वा, कामपरायणः वा, धनहीनः वा, साध्वी स्त्रीणां पतिः परमं दैवतं।’ ‘पतिरेव सर्वेषु बन्धुषु श्रेष्ठः, वैदेहि, यथावत् विचार्य; सर्वत्र सः तपस्याः अक्षयफलवत् उपयुक्तः।’ ‘अधर्मिष्ठाः स्त्रियः तस्य गुणदोषं न पश्यन्ति; तासां हृदयं केवलं कामं वदति, पतिसंश्रिता विचरन्ति।’ ‘याः स्त्रियः दूषिताचार्याः पतिसंवृत्ता पतन्ति, ताः निःसंशयं लज्जां धर्मच्छ्युतिं च प्राप्नुवन्ति।’ ‘यथा त्वं गुणसम्पन्ना लोकधर्मविद्, ताः स्त्रियः स्वभावेन जीवन्ति, धर्मधारिण्यः यथा।’ ‘तस्मात् त्वं पतिसंनिष्ठा, धर्मपत्नीपथानुगामिनी, धर्मे पतिसंयुजा भव; तेन तव मानं धर्मं च प्राप्तिः।’ एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डे वाल्मीकिना कृतस्य आदिकाव्यस्य सप्तदशशततमः सर्गः समाप्तः। अनसूयया एवम् उक्ता वैदेही अनसूया-वचांसि मान्यं कृत्वा, सौम्यं वचनं आरब्धवती। ‘न विस्मयः, आर्ये, यथा मां संबोधयसि; अहम् अपि जानामि पतिः स्त्रियाः परमं पूज्यं।’ ‘यदि मे पतिः सुसंस्कारहीनः अपि स्यात्, आर्ये, तस्य सेवायाः मम विचलनम् नास्ति।’ ‘किं पुनः, यदा सः धर्मात्मा, गुणवान्, दयालुः, संयतात्मा, प्रेमनिष्ठः, धर्मिष्ठः, मातृपितृसमानः च?’ ‘यथा बलवान् रामः कौसल्यायाः प्रति आचरति, तथा सर्वेषु राजपत्नीषु आचरति।’ ‘राजा येषां स्त्रीणां केवलं एकवारं दृष्टवान्, तासु अपि सः वीरः धर्मनिष्ठः, मातृवत् आचार्यं करोति, अहंकारं त्यज्य।’ ‘अहं यदा एकाकिनी भयावनं वनं आगता, तदा मातृसासुर्या मम दत्तं उपदेशं हृदि स्थापयामि।’ ‘यच्च मम मातृया विवाहकाले अग्निसाक्षिके पूर्वं उक्तं, तदपि हृदि स्थापयामि।’ ‘तव वचनैः तद् सर्वं पुनः स्मृतं, धर्मज्ञे; स्त्रियाः पतिसेवायाः तपः परमं नास्ति।’ ‘सावित्री पतिसेवया स्वर्गं प्राप्ता; त्वम् अपि तस्माद् पतिसेवया स्वर्गं प्राप्तवती।’ ‘सा सर्वस्त्रीणां मध्ये श्रेष्ठा, दिव्याः; रोहिणी चन्द्रमण्डले कदापि न वियुक्ता।’ ‘एवं पतिव्रता धर्मनिष्ठाः स्त्रियः स्वकर्मणा दिव्यलोके पूज्यन्ते।’ अनसूया सीतायाः वचनं श्रुत्वा हर्षिता, सीतां शिरसि आलिङ्ग्य मैथिल्याः मनः प्रमोदितवती। ‘नानातपसां साधनैः मम महत्तपः प्राप्तम्, शुद्धस्मिते सीते; तेन तपसा तव अभिषेचनं इच्छामि।’ ‘तव वचनानि यथायोग्यं, प्रियं च; अहं हृष्टा—किं तव उचितं करवानि?’ इति अनसूया उक्तवती। सीता तपस्विनी तस्याः वचनं श्रुत्वा सौम्यं विस्मयम् अनुभूय ‘कृतम्’ इत्युक्तवती। तया एवम् उक्ता धर्मात्मजा अनसूया अधिकं हृष्टा, ‘सीते, तव हर्षं पूर्णं करिष्यामि’ इत्युक्तवती। ‘इमे दिव्याः माल्याः, वस्त्राणि, भूषणानि, सुगन्धितं लेपनं, चन्दनं च, वैदेहि।’ ‘एते तव अंगेषु शोभां करिष्यन्ति; निर्दोषाः, यथायोग्यं, सदा तव शोभां धास्यन्ति।’ ‘एतेन दिव्यलेपेन अभिषिक्त्वा, जनकनन्दिनि, त्वं तव पतौ लक्ष्मीव विष्णौ शोभिष्यसि।’ मैथिली वस्त्राणि, लेपनं, भूषणानि, माल्यं च—अप्रेक्ष्यं स्नेहदत्तं—स्वीकृतवती। स्नेहदत्तं प्राप्त्वा, श्रीमती सीता प्राञ्जलिः अनसूयां तपस्विनीं श्रद्धया उपसत्कृतवती। तस्यां सीता उपस्थिता, अनसूया धर्मनिष्ठा सौम्यं विषयं अनुसृत्य पृच्छितुम् आरब्धवती।