शृणु, कथां पुण्यां यथावर्णितां वाल्मीकिना महर्षिणा। कदाचित् दशवर्षाणि अनवच्छिन्नं वर्षरहितं जगत् तेन तेन कालेन तप्तमासीत्। तदा अनसूया महात्मना मूलानि फलानि च उत्पाद्य, भागीरथ्याः प्रवाहं च प्रवर्तयामास। सा घोरतपसा संयुता, नियमैः शोभिता, महत्तपश्चकार दशसहस्रवर्षाणि। अनसूया, व्रतैः शुद्धा विघ्नान् अपाकृत्य, देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं शीघ्रं प्रयता, दशरात्रपर्यन्तां रात्रिं ससर्ज; सा च त्वं, अनघे, मातृवत् अस्ति। एवं लोके विश्रुता या सर्वभूतैः पूज्या, वृद्धा, क्रोधरहिताऽन्यदा, अनसूया नाम कर्मभिः कीर्तिं प्राप्तवती, तस्याः समीपं वैदेही ययातु। मुनिना एवमुक्ते राघवः ‘एवमस्तु’ इति प्रत्युवाच, ततः धर्मज्ञां सीतां श्रेष्ठैः वाक्यैः सम्बोधयामास। ‘राजकन्ये, मुनिवचः श्रुत्वा स्वहिताय त्वं शीघ्रं तपस्विन्याः सन्निधिं गच्छ।’ राघवस्य हितकामस्य वचनानि श्रुत्वा सीता धर्मज्ञां तां वृद्धां पतिव्रतां भार्यां समीपमुपजगाम। सा वृद्धा, कृशा, पाण्डुरकेशा, सशिरःकम्पिनी, वातेन कदलीव सदा कम्पमाना। तां अनसूयां पतिसंयुक्तां धर्मनिष्ठां सीता सस्मार, स्वनाम च न्यवेदयत्। वैदेही तां निर्दोषां तापसीं विनयेन प्रणम्य, हृष्टा, कृताञ्जलिः, कुशलं पप्रच्छ। तदा धर्मात्मना अनसूया, सीतां दृष्ट्वा हर्षिता, सौम्यया वाचा उवाच—‘सौभाग्येन त्वं धर्मं पश्यसि।’ ‘सीते, त्वं बन्धुं यशः श्रियम् उत्सृज्य, रामं वनवासिनं अनुगता, भाग्येन तं त्वं सदा अनुसरति। यः स्त्रियाः पतिः प्रियः, सः नगरे वा वने वा, पापः वा पुण्यवान् वा, तासां लोकाः समुन्नतान् भवन्ति। दुर्वृत्तः, कामवशः, दरिद्रः वा, सत्स्वभावानां स्त्रीणां पतिः एव परो देवता। न हि पतिसमानः कोऽपि बन्धुः अस्ति, सर्वत्र स एव यथान्यायफलस्य अक्षयः फलः। किं तु, दुश्चरीत्राः स्त्रियः धर्माधर्मौ न पश्यन्ति, तासां हृदयं केवलं कामवशं, पतिसंश्रयाः विचरन्ति। तादृशाः स्त्रियः, मैथिलि, पतिताः अपपात्रे पतन्ति, धर्मात् च्यवन्ते। याः त्वद्वद् गुणसम्पन्नाः, लोकधर्मवित्, ताः स्वभावतः एव धर्म्यं जीवन्ति। अतः, त्वं पतिसंयुक्ता, पतिव्रतानां मार्गे स्थित्वा, धर्मे पतिं अनुयाहि; एतस्मात् कीर्तिं धर्मं च लप्स्यसे।’ एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य सप्तदशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। एवं अनसूया वाक्यैः उपनिषदि, वैदेही अनसूया-वचांसि पूजयन्ती, मृदुवचः वक्तुं प्रवृत्ता। ‘न विस्मयः, आर्ये, त्वया मम प्रति एवं भाषितम्; अहम् अपि जानामि, पतिः स्त्रियाः परमं पूजनम्। यदि मम पतिः दुर्वृत्तः अपि स्यात्, आर्ये, तथापि मया सः नित्यं सेवनीयः। किं पुनः, यदा सः धर्मात्मा, गुणवान्, दयालुः, जितेन्द्रियः, प्रेम्णि स्थितः, धर्मनिष्ठः, मातृपितृसमानः च? यथा रामः कौसल्यायाः प्रति आचरति, तथा एव अन्यासां राजमहिषीषु अपि। याः स्त्रियः राजा केवलं एकवारं दृष्टाः, तासु अपि सः धर्मात्मा वीरः मातृवत् आचरत्, गर्वं परित्यज्य। अथ च, यदा अहम् अस्मिन निर्जने भीरुणि च वने आगता, तदा मातृष्वसा या उपदेशः मम हृदि स्थिता। यः च मातरः विवाहे अग्निसाक्षिणि मम उक्तवत्यः, तं च शब्दं अहम् स्मरामि। सर्वं तव वचनेन पुनरुत्थितम्, धर्मज्ञे; स्त्रियाः पतिसेवा तपसः परमं नास्ति। सावित्री पतिसेवया स्वर्गे पूज्यते; त्वं अपि पतिसंसेवया स्वर्गं प्राप्तवती। सा सर्वस्त्रीणां श्रेष्ठा, दिव्यदेवी; रोहिणी अपि सोमस्य सदा सन्निधौ वर्तते, न कदापि पृथक्क्रियते। एवं पतिसंयुक्ताः स्त्रियः, व्रते स्थिताः, स्वकर्मफलात् सुरलोके पूज्यन्ते।’ एवं सीतायाः वचनानि श्रुत्वा, अनसूया हृष्टा, तां शिरसि आलिङ्ग्य मैथिल्यै हर्षयन्ती वाक्यमुवाच—‘बहुभिः नियमैः मया महत्तपः प्राप्यते, हे सीते शुभस्मिते; तेन तपसा त्वां वरयितुमिच्छामि। तव वचनानि युक्तानि, हृद्यानि, मैथिलि; अहम् हृष्टा—किं तव योग्यं करवानि?’ तस्याः वचनं श्रुत्वा, सीता तपस्विनी सौम्यं विस्मयं प्रपेदे, ‘कृतम्’ इति चोवाच। तया एवमुक्ता, धर्मात्मा अनसूया अतिव हृष्टा, ‘सीते, तव हर्षजनकं वाञ्छितं करिष्यामि’ इति उवाच। ‘इह दिव्यानि माल्यानि, वसनानि, भूषणानि, सुगन्धि लेपनं च, रत्नयुक्तं तैलं च, हे वैदेहि। एतानि सर्वाणि तव अङ्गेषु शोभां करिष्यन्ति; नित्यम् अमलानि, नित्यं तानि तव शोभायै स्थास्यन्ति। अस्य दिव्यस्य लेपनस्य अङ्गे अञ्जिता, जनकात्मजे, त्वं पतौ विष्णौ लक्ष्मीव शुशुभिष्यसि।’ एवं वाल्मीकिना विरचिते आदिकाव्ये श्रीरामायणेऽयोध्याकाण्डे एते सर्गौ सम्पूर्णौ।