ततः रामः मुनीन् सह तेषां गणं सन्मान्य दूरं यावत् अनुगम्य, तस्माद् मुख्यं मुनिं प्रणम्य, तेषां अनुमतिं उपदेशं च प्राप्य, स्वं पुण्यं निवासं प्रत्यागच्छत्। राघवः तु, मुनिभिः शून्ये आश्रमे अपि, तस्माद् आश्रमात् क्षणमपि न निर्गतवान्, यतः तपस्विनः ऋषिपथपरायणाः सदा राघवम् अनुगच्छन्ति स्म। एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डस्य षोडशशततमः सर्गः वाल्मीकिना प्राचीनं पुण्यं रामायणं समाप्तः। ततः तपस्विनः गतः सति, राघवः चिन्तयन्, बहुधा कारणैः तत्र वासाय योग्यम् स्थानं न प्रापश्यत्। अत्र भरतः मां ददर्श, मातरः नगरजनैः सह; तेषां स्मरणं मम मनः सदा शोकयति। महात्मा भरतः अत्र स्वं सैन्यं स्थापयित्वा, भूमिः अश्वगजविष्टैः अत्यधिकं पद्मिता अभवत्। अतः अन्यत्र गन्तुम् उत्तमम् इति चिन्तयन्, राघवः वैदेह्या लक्ष्मणेन सह प्रस्थितः। सः कीर्तिमान् अत्रिमुन्याश्रमम् आगत्य, तं प्रणम्य, भगवती अत्रिः पुत्रवत् तं सत्कृत्य स्वागतम् अकरोत्। सः स्वयम् सर्वं अतिथिसत्कारम् विधाय, सौमित्रिं सीतां च सस्नेहं सान्त्वयामास। ततः वृद्धां स्वपत्नीं आगतम् सन्मान्य, धर्मज्ञः सर्वभूतहिते रतः, तां सान्त्वयामास। ततः श्रेष्ठः मुनिः वैदेहीं उवाच—“अनसूयां पुण्यशीलां तपस्विनीं धर्मपथपरायणां प्रतिगृह्यताम्।” तथा रामं अपि तस्याः धर्मनिष्ठां तपस्विन्याः गुणान् कथयामास। “दशवर्षपर्यन्तम् अनवरतं वर्षाभावेन लोलिता भूमौ, सा मूलफलानि उत्पाद्य गङ्गां प्रवाहितवती। तीक्ष्णतपसा युक्ता, नियमाभरणा, दशसहस्रवर्षाणि महत्तपः कृतवती। अनसूया, व्रतैः विशुद्धा विघ्नान् अपाकृत्य, देवकार्याय शीघ्रं गतवती, दशरात्रं रात्रिं निर्माय। सा ते मातृवत्, हे निष्पाप। वैदेही, एषा प्रसिद्धा वृद्धा सर्वजनपूज्या, क्रोधरहितः, अनसूया नाम्ना लोके विख्याता, कर्मभिः कीर्तिं प्राप्तवती।" एवं मुनिना उक्ते, राघवः “एवम् अस्तु” इति प्रत्युवाच, ततः धर्मज्ञां सीतां उत्तमान् वाचः उवाच—“राजकुमारी, यद् मुनिना उक्तं तद् श्रुतम्; स्वहिताय शीघ्रं तपस्विनीं प्रति गच्छ।” रामस्य हितवचनं श्रुत्वा, सीता वृद्धां धर्मज्ञां पत्नीं अनसूयां प्रति गत्वा, नाम्ना स्वं परिचयम् अकरोत्। सा कृशा, वलिता, वृद्धा, शिरसि श्यामलता, सदा शरीरकम्पिनी वातनिलया कदलीव। सीता पुण्यशीला पतिसंनिष्ठां अनसूयां विनयेन नमस्कृत्य, हर्षिता, प्रणम्य, तस्याः कुशलं पप्रच्छ। तदा अनसूया धर्मपरा सीतां दृष्ट्वा, हर्षिता, सान्त्वयित्वा, उवाच—“भाग्येन धर्मं पालयसि।" “सीते, स्वजनं कीर्तिं ऐश्वर्यं परित्यज्य, रामं वनवासिनं अनुगच्छसि; भाग्येन तं अनुगच्छसि। सः नगरे वा वने वा, दुष्टः वा शुद्धः वा, यस्य पतिः प्रिया, तस्याः स्त्रियाः लोकाः परमं उन्नताः। दुश्चरित्रः कामपरायणः वा, धनहीनः वा, कुलीनस्त्रियाः पतिः परमं देवता। पतिसमानः बन्धुः नास्ति, हे वैदेहि, सर्वत्र तपस्याः अक्षयफलवत्। अपकुलस्त्रियः धर्माधर्मं न विचारयन्ति; तासां हृदयम् केवलं कामम् भाषते, पतिसंनिष्ठाः विचरन्ति। याः स्त्रियः धर्मात् पतिताः दूषिताचरणानुगता, ताः निन्दां धर्मभ्रंशं च प्राप्नुवन्ति। त्वद्विधाः स्त्रियः गुणसम्पन्नाः, लोकधर्मज्ञाः, स्वभावेन वर्तन्ति, धर्मशीलवत्। अतः त्वं पतिसंनिष्ठा, पतिव्रतानां मार्गम् अनुसर, धर्मसख्यं कुरु; ततो कीर्तिं धर्मं च प्राप्स्यसि।” एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डस्य सप्तदशशततमः सर्गः वाल्मीकिना प्राचीनं पुण्यं रामायणं समाप्तः। एवं अनसूया द्वारा उक्तं श्रुत्वा, वैदेही, निरसूया, तस्याः वचांसि सन्मान्य, मृदुं वक्तुम् आरब्धवती। “न विस्मयः, हे पुण्ये, यद् एवं मां भाषसे; पतिः स्त्रियाः परमं पूज्यः इति मया अपि ज्ञायते। यदि पतिः दुश्चरित्रः स्यात् अपि, हे पुण्ये, तस्य सेवा मया अनविचलिता कर्तव्या। किं पुनः, सति धर्मे, गुणसम्पन्ने, दयालु, संयते, प्रेमनिष्ठे, धर्मशीलः, मातृपितृसमानः च। यथा महाबलः रामः कौसल्यायाः प्रति आचरति, तथा अन्यासु राजपत्नीषु अपि। राजा याः स्त्रियः एकवारं दृष्टवान्, तासु अपि रामः मातृवत् सन्मानं कुर्यात्, गर्वं परित्यज्य। वनं गच्छन्त्याः मम श्वशुर्याः उपदेशः हृदि स्थिता। विवाहकाले अग्निसाक्षात् मातुः वचनानि अपि मया स्मृतानि। तव वचनेन सर्वं पुनरुत्पन्नं मयि, हे धर्मज्ञे; स्त्रियाः पतिसेवा तपः परमं।