अथ तस्मिन् समये, आश्रमस्य प्रमुखः महर्षिः स्वसमाजेन सह राघवं प्रणम्य, अनुमन्य, सान्त्व्य च, आश्रमात् निर्गत्य स्वजनैः सह प्रस्थितवान्। ततः रामः स मुनिसंघं विनयेन किञ्चित् दूरीकृत्य अनुगम्य, तं मुनिप्रवरं प्रणम्य, तेषां अनुमतिं शुभाशिषश्च प्राप्य, स्वमधिवासं पुनः प्रतिनिवृत्तः। तथापि राघवः, तपस्विभिः तस्मादाश्रमात् निर्गतेषु अपि, क्षणमपि तं देशं न परित्यक्तवान्; यतः ऋषिचरिते स्थिताः तापसाः सदा राघवमनुवर्तन्ते स्म। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य षोडशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः तापससमाजे निर्गते, राघवः मनसि विचिन्त्य, बहुधा कारणानि दृष्ट्वा, तं देशं निवासाय योग्यं न मेने। 'अत्र मम भरतेन सह मातरः नगरजनैः सह च दृष्टाः स्म; तेषां स्मरणेन मनः सदा शोकमुपैति,' इति सः चिन्तयामास। 'यतो महात्मना भरतेन अत्रैव सेनानिवेशः कृतः, भूमिः अश्वगजविष्टाभिः अतीव समाकीर्णा अभवत्।' अतः अन्यत्र गन्तव्यमिति निश्चित्य, राघवः वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह प्रस्थितः। स महायशाः अत्रेः आश्रमं सम्प्राप्य सादरं प्रणम्य, महर्षिणा अत्रिणा सुतवत् सत्कारं प्राप। सः स्वयमेव सर्वमातिथ्यं विधाय, सौमित्रिं सीतां च सान्त्वयामास। स धर्मवित् सर्वभूतहिते रतः, तां वृद्धां भार्यां समुपेत्य, सन्मान्यां सान्त्वयामास। ततः स महर्षिः वैदेहीं प्रति उवाच—'एषा अनसूया नाम धर्मपथानुगामिनी, महाभागा तपस्विनी, त्वया सम्पूज्या।' रामं च धर्मनिष्ठां तां तपस्विनीं वर्णयामास। 'यदा दशवर्षाणि निरन्तरं वर्षरहितं जगत् तप्तम्, तदा एषा मूलफलानि उत्पाद्य, गङ्गां च प्रवाहितवती।' 'दशसहस्रवर्षाणि उग्रं तपः कृत्वा, नियमैः शोभिता, अनसूया तपसा विशुद्धा, विघ्नानि अपाकृत्य, देवानां कार्यार्थं शीघ्रं गत्वा, दशरात्रं रात्रिम् अकरोत्; सा त्वं मातरं इव पश्यसि, हे अनघे।' 'एषा लोके प्रसिद्धा, सर्वभूतैः वन्दनीया, वृद्धा, सदा क्रोधरहिता, अनसूया नाम, स्वकर्मभिः यशः प्राप्तवती। ताम् उपसर्प वैदेहि।' एवं मुनिना उक्तः राघवः 'एवं अस्तु' इति प्रत्युवाच, ततः सीतां धर्मज्ञां शुभैः वाक्यैः सम्बोधितवान्—'राजकुमारी, यदेतद् मुनिना उक्तं, तद् श्रुत्वा, स्वहिताय शीघ्रं तपस्विनीं उपसर्प।' रामस्य हितकामिनः वचः श्रुत्वा, सीता तां धर्मज्ञां वृद्धां भार्यां उपससार। सा वृद्धा, कृशा, झरझरिता, पलितकेशा, सदा कम्पमाना इव, वातेन कदलीव। सा महाभागा सीता, अनसूयां पतिव्रतां साशङ्कं प्रणम्य, स्वनामाख्यानं च न्यवेदयत्। वैदेही, अनिन्द्यां तपस्विनीं ससम्भ्रमं प्रणम्य, कृताञ्जलिः सस्मिता, तस्याः कुशलं पप्रच्छ। ततः अनसूया धर्मचारिणी, सीतां दृष्ट्वा सस्नेहमुवाच—'धर्मानुष्ठानं त्वया कृतं, सौभाग्येन।' 'त्वं स्वजनं कीर्तिं श्रीं च परित्यज्य, रामं वनवासिनं अनुगता; सौभाग्येन त्वं तं अनुसरस्येव।' 'नगरस्थो वा वनस्थो वा, पापो वा पुण्यवान्, यस्य पतिः प्रियः, तस्याः स्त्रियाः लोकाः उन्नीयन्ते।' 'दुष्चरितो कामवशः वा, वित्तहीनो वा, स्त्रीणां साध्वीना पतिः एव परमं दैवतं।' 'पत्युः श्रेयांसं बान्धवं न पश्यामि, हे वैदेहि; सः सर्वत्र यथातपस्याः फलम् अक्षयम्।' 'अधमास्त्रियः तु पत्यौ गुणदोषौ न पश्यन्ति, केवलं कामवशाः, पतिसंश्रयाः विचरन्ति।' 'एवंविधाः स्त्रियः, हे मैथिलि, दुष्चरित्रानुगता, लज्जां धर्माच्च पतन्ति।' 'त्वं तु सद्गुणसम्पन्ना, लोकाचारविदुषी, स्वभावेनैव धर्मिष्ठा इव वर्तिष्यसे।' 'तस्मात् पतिसंयुता, धर्मपत्नीवत्, धर्मे पतिं अनुगच्छ; ततो मानं धर्मं च प्राप्स्यसि।' एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य सप्तदशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। अनसूयया एवमुक्ता वैदेही, अमत्सरी, तस्याः वचांसि सादरं गृह्य, मृदु वाक्यम् उपाचष्ट। 'न खलु, आर्ये, त्वया मयि एवं वक्तव्यम्; अहमपि जानामि, पतिः स्त्रियाः परमं पूजनम्।' 'यदि मे पतिः दुष्चरितोऽपि स्यात्, तथापि तेन विना विचलनं न कर्तव्यम्।' 'किं पुनः स धर्मात्मा, पुण्यशीलः, दयालुः, स्वसंयमी, प्रेम्णा स्थिरः, धर्मिष्ठः, मातृपितृसमानः प्रियश्च?' 'यथा रामः कौसल्यां प्रति आचरति, तथा अन्यासु राजमहिषीषु अपि।' 'याः स्त्रियः राजा केवलं एकवारं दृष्टाः, तासु अपि स धर्मात्मा वीरः मातृवत् आचरत्, गर्वं परित्यज्य।' 'अहं च इमं काननं एकाकिनी भीरुश्च प्रविशन्ती, मातृष्वसा या उपदेशः मम दत्तः, स मे हृदि स्थितः।' 'यश्च मम जननीया विवाहकाले वह्निसाक्षिके काले उक्तः, सः अपि मम मनसि स्थितः।' एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य अष्टादशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः।