ततः तं दुर्जनैः तपस्विषु शरीरेषु हानिं कर्तुं समुत्सुकैः, राम, अस्माभिः एतदाश्रमं परित्यज्य यास्यतेति महर्षिः रामं समुपगम्य उवाच। समीपेऽस्मिन्नेव वनान्तरे, यत्र मूलफलसमृद्धं रमणीयं वनं दृश्यते, अहं स्वैः सह शिष्यैः पुनरपि पुरातनमाश्रयमाश्रयिष्यामि। पूर्वं च खरः त्वत्तः अन्यायं कृतवान्, अतः यदि इच्छसि, त्वं अपि अस्माभिः सह गन्तुमर्हसि। राघव, यो नित्यम् आत्मबन्धूनां सुरक्षितत्वे सन्दिग्धः, तस्यापि समर्थस्य अद्यात्र निवासः कठिन एव। रामो राजपुत्रः तं तपस्विनं पुनः सान्त्वयितुमिच्छन् अपि, तं निरोधयितुं न शशाक। स तु महर्षिः राघवं अभिवाद्य, अनुमन्य, सान्त्व्य च, स्वशिष्यगणेन सह आश्रमं त्यक्त्वा प्रस्थितः। रामः अपि स तं मुनिं शिष्यैः सहितं विनीतः किञ्चित् मार्गं अनुगम्य, तं मुनिप्रवरं प्रणम्य, तेषां अनुमत्यनुशासनाभ्यां स्वमाश्रमं प्रतिनिवर्तितः। एवं सति, ऋषिभिः परित्यक्तेऽपि तस्मिन्नाश्रमे, राघवः क्षणमपि तं न परित्यक्तवान्, यतः मुनिवृत्तधारिणः तपस्विनः सदा राघवमनुवर्तन्ते स्म। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य षोडशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ऋषिषु गतमात्रेषु, राघवः चिन्तयन् तत्र वासाय नानुकूल्यमपश्यत्। अत्र हि भरतेन सह नगरनिवासिभिः मातृभिश्च मम दर्शनं कृतम्, तेषां स्मरणेन च मनः शोकमुपैति। यत्र हि महात्मना भरतेन स्वसेनायाः निवेशः कृतः, तद्भूमिः अश्वगजविष्टाभिः अतीव समाक्रान्ता। अतः अन्यत्र गन्तुमेव श्रेय इति निश्चित्य, राघवः वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह प्रस्थितः। स कीर्तिमान् अत्रेः आश्रममधिगम्य, तं प्रणम्य, भगवन्तमत्रिं पुत्रवत् सत्कृतवान्। स तु महर्षिः स्वयमेव सम्पूर्णं आतिथ्यं विधाय, सौमित्रिं सीतां च सान्त्वयन् सत्कृतवान्। ततः धर्मज्ञः सर्वभूतहिते रतः महर्षिः स्वां वृद्धां भार्यां समागतां सत्कृत्य सान्त्वयामास। स तु महर्षिः वैदेहीं प्रति उवाच—"एषा अनसूया नाम धर्मपथानुगामिनी, पुण्यश्लोका तपस्विनी, तां त्वं प्रतिगृहाण।" रामं प्रति अपि तस्याः धर्मनिष्ठां कीर्तयामास। "यदा दशवर्षपर्यन्तं अनवरतम् अनावृष्ट्या जगत् संतप्तम्, सा मूलफलानि समुत्पाद्य गाङ्गीं चापि प्रवाहितवती।" घोरैः तपोभिः समलङ्कृता, दीर्घव्रतानुष्ठानेन युक्ता, सा दशसहस्रवर्षाणि महत्तपः कृतवती। अनसूया च, व्रतैः शुद्धा विघ्नान् निहत्य, देवकार्यार्थं शीघ्रं प्रवृत्तवती, दशरात्रपर्यन्तं रात्रिमेव निर्माय; सा तव माता इव, निष्पापे। "एषा या सर्वभूतैः पूज्या, वृद्धा, कोपशून्या, लोके अनसूया नाम्ना प्रसिद्धा, स्वकर्मभिः कीर्तिं लब्धवती—तस्याः समीपं त्वं गच्छ।" इत्युक्ते मुनिना, राघवः "एवं भवतु" इत्युक्त्वा सीतां धर्मविद्यां उत्तमान् वचनानि उवाच—"कान्ते, मुनिना यदुक्तं तदश्रौषीः, तव हितार्थं शीघ्रं तपस्विन्याः समीपं गच्छ।" रामस्य हितं वचनं श्रुत्वा, सीता धर्मविद्यां तां वृद्धां भार्यां सानुरागं समुपगम्य, स्वं नाम निवेदयामास। सा वृद्धा, कृशा, पाण्डुकेशा, जरा कम्पमाना, वातचालितकदलीव, सीता तां अनसूयां पतिव्रतां प्रणम्य, प्रसन्ना सञ्जात। वैदेही सा निष्पापां तपस्विनीं सम्यक् प्रणम्य, कृताञ्जलिः हृष्टा, तस्याः कुशलप्रश्नं चकार। तदा अनसूया धर्मचारिणीं सीतां दृष्ट्वा, हृष्टा सान्त्वनपूर्वं उवाच—"धर्मे स्थितासि, सौभाग्येन।" "सीते, त्वं स्वजनं कीर्तिं श्रियम् उत्सृज्य, राममनुगम्य वनवासे स्थितासि; सौभाग्येन तं त्वमनुवर्तसे।" "नगरं वा वनं वा, पापो वा पुण्यवान् वा, या स्त्री पतिं प्रियतमा मन्यते, तस्याः लोका अतीव उन्नताः।" "दुष्टाचारः कामवशः वा, वित्तहीनः वा, स्त्रीणां स्वभावशुद्धानां पतिः एव परो दैवतं।" "वैदेहि, पतिसमः बन्धुर्नास्ति, सर्वत्र स एव यथातपः फलं; सदा योग्यः।" "याः तु नारीणः पत्यौ गुणदोषौ न पश्यन्ति, तासां हृदयम् केवलं काममुपदिशति, ताः पतिसंश्रयाः चरतः।" "मैथिलि, या स्त्रियः कुपथगामिन्यः पतिविमुखाः, ताः निन्दां धर्मपतनं च प्राप्नुवन्ति।" "याः त्वद्विधाः सद्गुणसम्पन्नाः, लोकाचारविदः, ताः स्वभावेन एव धर्मनिष्ठाः यथावत् वर्तन्ते।" "अतः त्वं धर्मपत्नीपथनिष्ठा पतिसंयुक्ता धर्मे सहायिनी भव; अनेन तव कीर्तिः च धर्मः च भविष्यतः।" एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य सप्तदशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। एवं अनसूयया उक्ता वैदेही अनसूया-वाक्यानि श्रद्धया समादाय मृदुभाषिणी अभवत्। "नूनं भवत्याः इदं वचनं न विस्मयकरं, अहम् अपि जानामि यः पतिः स्त्रिया परं दैवतं।" "यदि मे पतिः सदाचाररहितः अपि स्यात्, तस्य सेवायाम् अहं कदापि प्रमादं न कुर्याम्।