तत्र तु तेषां मुनिनां आश्रमेषु भीषणरूपधारिणः केचन विकृताकृतयः प्रादुरासन्। ते घोरदर्शनाः, विकटवेषधारिणः, भीमस्वरूपाः, भयङ्कराणि रूपाणि प्रकटयन्तः दृश्यन्ते स्म। तैः दुष्टकर्मभिः, मलिनाचारैः, त्वरया अन्यान् तपस्विनः समक्षं तिष्ठन्तः तान् अपमानपूर्वकं त्वरितमभिद्रवन्ति। तत्रैव ते दुरात्मानः, अल्पपुण्याः, मुनिनां दुःखहेतवः सन्तः, गूढभावेन आश्रमेषु सन्तः, मुनीन् उपद्रवन्ति, तेषां क्लेशं जनयन्ति च। ते च दुरात्मानः, यज्ञोपकरणानि स्वदण्डानि च हृत्वा, अग्नीन् जलप्रक्षेपेण नाशयन्ति, कुम्भांश्च यज्ञारम्भे एव भिनत्यपि। एतेषां पापानां कृत्यैः आश्रमाः मलिनीकृताः; अतः मुनयः, अन्यत्र गन्तुमिच्छन्तः, अद्य मां अपि अन्यत्र गमनाय प्रेरयन्ति। तस्मात्, हे राम, यावत् एते दुष्टाः तपस्विषु शारीरं दुःखं न कुर्वन्ति, तावत् वयं एषम् आश्रमम् उत्सृज्य गच्छामः। अत्र समीपे एव एकं रमणीयं वनं फलमूलसमृद्धं विद्यते; अहम् अपि स्वैः सह पुनः स्वपुरातनं आश्रमं शरणं गमिष्यामि। खरः अपि पूर्वं त्वयि अन्यायं कृतवान्; यदि ते रोचते, तर्हि त्वं अपि अस्माभिः सह गच्छ। स्वजनस्य नित्यं अनिश्चयेन वर्तमाने, हे राघव, अपि समर्थस्य तव अत्र वासः अद्य दुःखकरः स्यात्। एवं रामः तं मुनिं पुनः पुनः वाक्यैः प्रार्थयितुमिच्छन् अपि, तं न निरोद्धुं शक्तः। स तु मुनिसंघनायकः, राघवम् अभिवाद्य, अनुज्ञाप्य, आश्वास्य च, स्वजनैः सह आश्रमात् निर्गतः। ततः रामः, मुनिं तं च तस्य समुदायं च यावत् दूरं सश्रद्धं अन्वगच्छत्, तं मुख्यं मुनिं प्रणम्य, तेषां अनुमतेन आज्ञया च, स्वाश्रमं पुण्यं प्रतिनिवृत्तः। राघवः तु, मुनिभिः परित्यक्तेऽपि आश्रमे, क्षणमपि तं न जहौ; यतो मुनयः ऋषिपथनिष्ठाः सदा राघवमेव अनुययुः। इत्येतत् श्रीमदायोध्याकाण्डस्य षोडशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। मुनिषु तु निर्गतेषु, राघवः चिन्तयामास; बहुषु कारणेषु तं देशं वासाय अनुपयुक्तं मन्यते स्म। अत्रैव भरतः मां दृष्टवान्, मातरश्च नगरजनैः सहिताः; तेषां स्मरणेन मे मनः सततम् उद्विग्नं तेषु शोचति। महात्मना भरतेन अत्रैव सैन्यं निवेशितम्; तेन भूमिः अश्वगजविष्टाभिः अतीव विकीर्णा जाताऽभवत्। तस्मात् अन्यत्र गमनं श्रेयः इति निश्चित्य, राघवः वैदेह्या लक्ष्मणेन सह प्रस्थितः। स महायशाः अत्रेः आश्रमं प्राप्य, तं प्रणम्य, भगवन्तम् अत्रिम् आत्मवत् पुत्रवत् उपनिन्ये। सः स्वयम् आतिथ्यं व्यवस्थित्य, सौमित्रिं सीतां च सस्नेहम् सत्कारं कृत्वा, सुखानि प्रददौ। स तु धर्मज्ञः, सर्वभूतहिते रतः, स्वां जरतीं भार्यां समागतां सत्कार्यां सान्त्वयामास। ततः सः महर्षिः वैदेहीं प्रति उवाच—"अनसूयां धर्मपथनिष्ठां महाभागां तपस्विनीं प्रतिगृहाण।" तां धर्मनिष्ठां तपस्विनीं रामाय अपि कीर्तयामास। दशवर्षाणि अनवच्छिन्नं वर्षशून्ये लोके तया मूलफलोत्पादनं कृतम्, गङ्गायाश्च प्रवाहः प्रादुर्भूतः। तेन तिव्रतपसा, नियमशोभिता, सा दशसहस्रवर्षाणि महत्तपः कृतवती। अनसूया, व्रतैः शुद्धा, विघ्नान् अपाकृत्य, देवानां कार्यार्थम् शीघ्रं गत्वा, दशरात्रं एकरात्रं चकार; सा च ते मातृसमा, हे अनघे। वैदेही, एतां विश्वविश्रुतां, सर्वभूतपूज्यां, वृद्धां, सदा कोपवर्जितां, अनसूयां नाम लोके सुविख्यातां, स्वकर्मणा कीर्तिं प्राप्तां, उपसर्प। ऋषिवचने एवमुक्ते, राघवः "एवं भवतु" इति प्रत्युवाच; ततः धर्मज्ञां सीतां उत्तमानि वचनानि उवाच— "राजकुमारी, ऋषिणा यदुक्तं तत्त्वया श्रुतम्; तव हितार्थं शीघ्रं तपस्विनीं उपसर्प।" रामस्य हितकाम्यया उक्तं वचनं श्रुत्वा, सीता तां वृद्धां धर्मविद्यां भार्यां उपससार। सा तु कृशा, वलितकेशा, जरातुरा, शिरसि धवलकेशा, सदा कम्पमानाङ्गी वातचालितकदलीव दृश्यते स्म। सीता, महाभागा, पतिव्रता अनसूयां सस्नेहम् अवन्दत, स्वनाम च न्यवेदयत्। वैदेही, तां निर्दोषां तपस्विनीं विनयेन प्रणम्य, प्रसन्ना चाभवत्, कुशलं च पप्रच्छ। ततः सा धर्मवती अनसूया, सीतां दृष्ट्वा, प्रहृष्टा सौम्यया वाचा उवाच—"शुभं यत् त्वं धर्मं पालयसि।" "हे सीते, बान्धवान् कीर्तिं श्रीं च परित्यज्य, रामं वनवासिनं त्वं अनुगता; सौभाग्येन त्वं तं अनुसरसे।" "नगरस्थो वा वनस्थो वा, पापो वा धर्मवान् वा, यस्य पतिः प्रियः, तस्याः स्त्रियाः लोकाः उन्नताः।" "दुष्चरितो वा कामवशगतः वा, दारिद्र्येण वा पीडितः, साध्वी स्त्री पतिं परमं देवतां मन्यते।" "पतिसम्मितं बान्धवं न पश्यामि, हे वैदेहि, सर्वत्र स एव यथातपसः अक्षयफलम्।" "पापाचाराः स्त्रियः पतौ न गुणदोषं पश्यन्ति; तासां हृदयं केवलं कामवशं, ताः पतिसंश्रिताः विचरन्ति।" "एतादृश्याः स्त्रियः, हे मैथिलि, कुपथगामिन्यः, लज्जां धर्माच्च पतन्ति।" "त्वद्वद्गुणसम्पन्नाः, लोकधर्मवित् स्त्रियः, स्वभावेनैव वर्तन्ते, धर्मनिष्ठा इव।