रामः स्वजन्यं तु लक्ष्मणं मुनिभिः दृष्ट्वा स्वधर्मविरुद्धं किञ्चिद् अज्ञानात् कृतवान् इति नूनं नास्ति, इति चिन्तयन्, तदा धर्मपत्नीं सीतां च, या तव सेवा परायणा मम च तत्त्वज्ञा, तस्याः अपि अज्ञानात् स्वधर्मविरुद्धं आचरितम् इति नास्ति, इति प्रार्थयामास। तस्य करुणया सर्वभूतानाम् अनुग्राहकस्य रामस्य समीपे, स वृद्धः तपसा च वृद्धः मुनिः, कम्पमानः वृद्धत्वेन, रामं सम्बोध्य उवाच— "कथं वा वैदेह्याः, या उत्तमस्वभावा धर्मरता च, मुनिषु दुष्कृत्यम् स्यात्, प्रियः? एषा मुनिषु धर्मनिष्ठा, तस्याः कुतः दोषः? अस्माकं मुनिनां चिन्ता केवलं तव कारणात् उत्पन्ना; राक्षसैः भीता वयं स्वयम् चर्चाम् कुर्मः। अत्र खरो नाम राक्षसः अस्ति, रावणस्य भ्राता, यस्मात् जनस्थानस्थितान् सर्वान् ऋषीन् उन्मूलितवान्। स साहसी, क्रूरः, नरभक्षी, दुर्मनाः, दुष्टः च; त्वां स न सहते, प्रियः। यदा त्वं अत्र आश्रमे निवससि, तदा राक्षसाः तपस्विनः पीडयितुं आरभन्त। ते विकृताकृतयः, भीषणरूपिणः, विकटदर्शनाः, घोरदर्शना भवन्ति। तैः दुष्टकर्मभिः, अशुद्धकर्मभिः, त्वरया अन्यान् मुनीन् उपद्रवयन्ति, तेषां पुरतः असद्वृत्त्या स्थित्वा। तत्र आश्रमेषु, अदृश्याः सन्तः, अल्पधर्माणः मुनीन् उपद्रवयन्ति, तान् दुःखितान् कुर्वन्ति। तैः चमसपात्राणि च, पात्राणि च हरन्ति, अग्निं जलेन नष्टयन्ति, यज्ञारम्भे कुम्भान् च निष्क्रुणन्ति। एते दुष्टाः आश्रमाणां मलिनत्वं कृतवन्तः, ऋषयः च गन्तुम् इच्छन्ति; अद्य माम् अन्यत्र गन्तुं प्रेरयन्ति। अतः, राम, यावत् ते दुष्टाः मुनिनां शरीरे दुःखं न कुर्युः, तावत् आश्रमं त्यजामः। अत्र समीपे रम्यं वनं अस्ति, मूलफलसमृद्धम्; अहम् अनुचरैः सह पुनः पुरातनमाश्रमं शरणं गमिष्यामि। खरो अपि पूर्वं तव प्रति अन्यायं कृतवान्; यदि इच्छसि, तवापि गमनं युक्तम्। स्वजनस्य रक्षा विषये, राघव, यः सदा शङ्कितः, तस्यापि यत्रापि सामर्थ्यं स्यात्, तत्र वासः कठिनः।" राजपुत्रः रामः तं तपस्विनं पुनः- पुनः वाक्यैः सान्त्वयितुम् इच्छन्, तं न प्रत्यवर्तयितुम् अशकत्। तदनन्तरं, राघवम् अभिवाद्य, अनुमन्य, सान्त्व्य, आश्रमनायकः स्वजनैः सह आश्रमं त्यक्त्वा प्रस्थितः। तदा रामः, मुनिं तस्य अनुचरैः सह किञ्चित् दूरं यावत् सानुग्रहं अनुगम्य, तं आश्रमनायकं नमस्कृत्य, तेषां अनुमतिः निर्देशः च प्राप्त्वा, स्वं पुण्याश्रमं प्रत्यागच्छत्। राघवः तु, मुनिभिः आश्रमः परित्यक्तः अपि, तं क्षणमपि न त्यक्तवान्; यतः तपस्विनः ऋषिव्रतपरायणाः सदा राघवम् अनुसरन्ति। एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डस्य षोडशशततमः (शतषोडशः) सर्गः वाल्मीकिमुनिना कृतस्य पावनस्य रामायणस्य समाप्तः। ततः, तपस्विनः निर्गताः सति, राघवः चिन्तयन्, बहूनि कारणानि दृष्ट्वा, तत्र वासं न उचितम् इति मनसि अकाङ्क्षत्। अत्र भरतः माम् अदर्शयत्, मातरः नगरवासिभिः सह; तेषां स्मरणं मम मनः सदा शोकयति। महात्मा भरतः अत्र शिबिरं स्थापयित्वा, भूमिः अश्वगजविष्टैः अतीव पद्मिता अभवत्। अतः अन्यत्र गन्तुम् उचितम् इति निश्चित्य, राघवः वैदेह्या लक्ष्मणेन सह प्रस्थितः। स, महायशाः, अत्रेः आश्रमं सम्प्राप्तः, तं प्रणम्य, भगवतः अत्रेः पुत्रवत् सत्कारम् प्राप्तवान्। स स्वयम् सर्वं अतिथिसत्कारं विधाय, सौमित्रिं सीतां च सान्त्व्य, तौ सम्यक् मानयामास। स वृद्धां धर्मज्ञां पत्नीं समीपम् आगतम्, सत्कृत्य, सान्त्व्य, सर्वभूतहिताय सदा प्रवृत्तः, धर्मवतीं तां समुपदिश्य उवाच। ततः महर्षिः वैदेह्यै उवाच— "अनसूयां, धर्मपथानुगामिनीं, महाभाग्यवतीं तपस्विनीं, प्राप्तुम् अर्हसि।" स रामाय अपि धर्मनिष्ठां तां तपस्विनीं कथयामास। "यदा दशवर्षाणि अनवरतं वर्षः न अभवत्, तदा सा मूलफलानि उत्पाद्य, गङ्गां प्रवाहितवती।" "तीक्ष्णतपसा समन्विता, नियमैः शोभिता, दशसहस्रवर्षाणि महत्तपः कृतवती।" "अनसूया, व्रतैः शुद्धा, विघ्नान् अपाकृत्य, देवकार्याय शीघ्रं गत्वा, दशरात्रं रात्रिं कृतवती; सा तव माता इव, अघशून्य।" "वैदेही तां प्रख्यातां, सर्वभूतैः पूजनीयां, वृद्धां, सदा क्रोधरहितां, अनसूयां, कर्मणा विख्यातां, सम्प्राप्तुम् अर्हति।" ऋषेः वचनं श्रुत्वा, राघवः "एवम्" इत्युक्त्वा, धर्मज्ञां सीतां उत्तमवाक्यैः सम्बोध्य उवाच— "राजकुमारी, मुनिवचनं श्रुतम्; स्वहिताय शीघ्रं तपस्विनीं प्राप्नुहि।" सीता, राघवस्य हितकामस्य वचनं श्रुत्वा, वृद्धां धर्मज्ञां पत्नीं समीपम् अगच्छत्। सा कृशा, झरिता, वृद्धा, शिरः वृद्ध्याः श्वेतं, सदा देहेन कम्पमानाः, वातेन कदलीव। सीता, महाभागा, अनसूयां पतिव्रतां, अविलम्बेन, प्रणम्य, स्वनामानि उक्तवती। वैदेही, निष्कलुषां तपस्विनीं विनीत्य, प्रसन्ना, अञ्जलिं कृत्वा, तस्याः कुशलं पप्रच्छ। एवं सर्गयोः अर्थानुगुणं कथा संस्कृतेन सम्यक् प्रवाहमय्या रूपेण उपन्यस्तम्।