रामः कदाचित् तपस्विनं प्राञ्जलिरभ्युपेत्य सान्त्वनपूर्वकं प्रश्रयमाह—“भगवन्, मम पूर्वकृत्येषु किमपि दोषमस्ति किल, येन मुनयः क्लेशं प्राप्नुवन्ति? लक्ष्मणोऽपि ममानुजः, कच्चित् स मुनिभिः दृष्टः स्वधर्मात् प्रमादेन न विचलितः? सीता च, या भवतः सेवायाम् अनुवृत्ता मम च शुश्रूषायाम्, सा कच्चित् प्रमादेन स्वधर्मं न अतिक्रामति?” एवं रामेण पृष्टे, स तपस्वी, दीर्घकालवृद्धः तपसा च जरया कम्पमानः, सर्वभूतहितकामिनं राममिदं प्रत्युवाच—“राम, या वैदेही गुणसम्पन्ना धर्मे रममाणा, सा कुतःपि मुनिसङ्गमेषु कदाचिदपि किल्बिषं कर्तुं समर्था? त्वत्तः कारणमेव मुनिषु चिन्ता जायते; राक्षसैः संत्रस्ताः मुनयः परस्परं संवादन्ते। अत्र खरो नाम राक्षसः, रावणस्य भ्राता, जनस्थानवासिनः सर्वान् मुनीन् विनाशितवान्। स साहसी, क्रूरः, नरभक्षः, दुष्टः, दर्पसमन्वितश्च, स च त्वां सहेत न शक्नोति। यदा त्वं तपोवनेऽस्मिन्वससि, तदा प्रभृति राक्षसाः मुनीन् पीडयितुं प्रवृत्ताः। ते विकृतवेषधारिणः, भीषणा विकटदर्शनाः, घोररूपाणि दर्शयन्ति। तैः पापकर्मभिः क्षिप्रं मुनयः पीड्यन्ते, तेषां पुरतः दुष्टभावेन स्थित्वा तान् विप्रलपन्ति। तेषु आश्रमेषु च ते स्वयमेव दृष्टिगोचरत्वं न प्रदाय, क्षुद्रधर्माः मुनीन् विघ्नयन्ति, क्लेशं च जनयन्ति। ते चमसपात्राणि हरन्ति, वह्निं जलैः शमयन्ति, अर्घ्यपात्राणि च यज्ञे समारभमाणे चूर्णयन्ति। एवं दुष्टैः आश्रमाः मलिनीकृताः, तस्मात् मुनयः गन्तुमिच्छन्ति, अद्य मां अपि अन्यत्र गन्तुम् प्रेरयन्ति। अतः, राम, तैः पापैः मुनिषु शरीरे व्यपकारे कृते, वयं च आश्रममिमं परित्यजेम। अत्र समीपे फलमूलसमृद्धं रमणीयं काननं विद्यते; अहम् अनुचरैः सह पुनः पुरातनं आश्रमं शरणं गमिष्यामि। खरोऽपि हि पूर्वं त्वयि अन्यायं आचरितवान्; यदि इच्छसि, त्वमपि अस्माभिः सह गच्छ। यो हि स्वजनस्य नित्यं शंकरूपः, तस्मै अपि, हे राघव, अत्र वासः कठिनः स्यात्। रामः तं मुनिं बहुशः सान्त्वयितुं प्रयत्नं चकार, किन्तु तं न निरोद्धुं शक्तः। स मुनिप्रवरः राघवं अभिवाद्य, अनुमन्य, सान्त्वयित्वा, अनुचरैः सह आश्रमं परित्यज्य प्रस्थितः। रामः अपि मुनिगणं किञ्चित् दूरं यावत् सादरं अनुगम्य, मुनिप्रवरेण अनुमोदितः, तेषां विधिपूर्वकं आज्ञां लब्ध्वा स्वाश्रमं प्रतिनिवृत्तः। तथापि, राघवः, मुनिभिः परित्यक्तेऽपि, क्षणमपि तं आश्रमं न परित्यजत्; यतः ऋषिप्रवृत्तिधारिणः तपस्विनः सदा राघवमेव अनुगच्छन्ति। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य षोडशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः, मुनिषु प्रस्थितेषु, राघवः चिन्तां चकार; तत्र वासः नोपयुक्तः इति बहुधा कारणानि विचिन्त्य निश्चितवान्। अत्र हि भरतः माम् अदृष्ट, मातरः नगरजनैः सहिताः माम् अदृष्ट्वा, मम मनः तान् स्मरन् सततम् शोकम् अनुभवति। यतो हि महात्मना भरतेन अत्रैव सैन्यं निवेशितम्, भूमिः अश्वगजविष्टाभिः अत्यन्तं मलिनीकृता। तस्मात् अन्यत्र गन्तव्यम् इति निश्चित्य, राघवः वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह प्रस्थितः। स महायशाः अत्रयेः आश्रमं प्राप्त्वा तं सादरं प्रणम्य, सः भगवाँस्त्रिः रामं पुत्रवत् प्रतीयमानः सस्नेहम् अङ्गीकृतवान्। स्वयं सः सर्वं आतिथ्यं विधाय, सौमित्रिं सीतां च सम्यक् सत्कृत्य, सान्त्वनपूर्वकं तौ सान्त्वयामास। सः धर्मज्ञः सर्वभूतहिते रतः स्वां वृद्धां भार्यां समागतां पूजितां सान्त्वयामास। स मुनिवरः वैदेहीं प्रति उवाच—“एषा अनसूया नाम पुण्यश्लोका तपस्विनी धर्मपत्नी त्वया सम्पूज्या।” रामाय अपि तां धर्मनिष्ठां तपस्विनीं कथयामास। स जगाद—“दशवर्षाणि अनवच्छिन्नं वर्षरहिते लोके तया मूलफलानि उत्पादितानि, गङ्गा च प्रवाहिताऽभूत्। घोरैस्तपःक्लेशैः युक्ता, नियमैः शोभिता, सा दशसहस्रवर्षाणि महत्तपः कृतवती। अनसूया, व्रतैः विशुद्धा, विघ्नान् निःसार्य, सुरकार्याय शीघ्रं प्रयता, दशरात्रमेकं रात्रिं कृतवती; सा त्वं मातरं इव पश्यसि, हे अनघे। वैदेही एतां लोके सुप्रसिद्धां, सर्वभूतैः पूजनीयां, वृद्धां, सदा कोपशून्यां, कर्मणा यशः प्राप्तां अनसूयां सम्प्राप्तुं युक्तम्।” एवं मुनिना उक्ते, राघवः “एवमस्तु” इति प्रत्युवाच; ततो धर्मज्ञां सीतां उत्तमानि वचनानि अब्रवीत्—“राजकुमारी, मुनिना यदुक्तं तदवधार्य, आत्मनः श्रेयसे शीघ्रं तपस्विनीं प्रति गच्छ।” राघवस्य हितकामस्य वचनानि श्रुत्वा सीता धर्मपत्नीं वृद्धाम् अनसूयां साशङ्कं प्रणम्य, स्वनामाख्यानं कृतवती। सा वृद्धा, कृशा, तन्वी, जरया पलितकेशा, सदा कम्पमाना, वातचालितकदलीव, सीता तां धर्मपत्नीं तपस्विनीं सस्नेहम् उपगम्य, प्रणिपत्य, स्वनामाख्यानं अवदत्।