रामः तेषां तपस्विनां चिन्तां विज्ञाय स्वयमपि उद्विग्नः सञ्जातः, सः कृताञ्जलिः तं प्रमुखं मुनिं समुपगम्य इदं सप्रश्रयं वाक्यमुवाच— “भगवन्, कच्चित् मम किञ्चित् पूर्वकृतं कर्म अनुचितं न दृश्यते येन एते मुनयः उद्विग्नाः जाताः? कच्चित् मम अनुजः लक्ष्मणः अपि कदाचित् प्रमादेन मुनिभिः अवहित्थः स्वधर्मात् न च्युतः? कच्चित् सीता अपि, या युष्मासु सेवायाम् अनुवृत्ता मम च अनुशिष्या, प्रमादात् स्वधर्मात् न व्यभिचरति?” एवं रामेण विनयपूर्वकं पृष्टे, सः महर्षिः दीर्घवयो व्रतबलसम्पन्नः कम्पमानः, सर्वभूतहिते रतः रामं प्रत्युवाच— “प्रिय राम, का नाम वैदेह्याः सदाचारिण्याः धर्मरत्याः मुनिसंनिधौ अपचारः सम्भाव्यते? ननु एषा तपस्विनां चिन्ता केवलं तव कारणात् जाताः। राक्षसैः भीताः मुनयः परस्परं संवादं कुर्वन्ति। अत्र जनस्थानवासिनां सर्वेषां मुनीनां विनाशकृत् कश्चित् राक्षसः अस्ति— खरः नाम, रावणस्य भ्राता। सः धृष्टः, क्रूरः, नरभक्षः, दुष्टः, अहङ्कारी च, सः त्वां सहनुं न शक्नोति। यदा यदा त्वं अस्मिनाश्रमे वससि, तदा तदा राक्षसाः मुनीनां विघ्नकराः अभवन्। ते विकृतरूपिणः, भीषणदर्शनाः, विकटवपुषः, घोरदर्शनाः च दृश्यन्ते। ते पापकर्मणः अशुचयः, शीघ्रं मुनिन्यः अन्यान् मुनीन् अपसव्यमुपतिष्ठन्तः तान् त्वरयन्ति। तत्र तत्र आश्रमेषु ते स्वयम् अदृश्याः सन्तः मुनीन् क्लिश्यन्ति, अल्पपुण्याः सन्तः तान् संतापयन्ति। ते होमदर्भान् पात्राणि च चोरयन्ति, अग्नीन् उदकेन शमयन्ति, उदककुम्भान् च यज्ञारम्भे एव विदारयन्ति। तेषां पापकृत्यैः आश्रमाः दूषिताः, तस्मात् मुनयः गन्तुम् इच्छन्ति, अद्य मां अपि अन्यत्र गन्तुम् उपदिशन्ति। अतः, राम, यावत् ते दुष्टाः मुनिषु शरीरेण विपत्तिं न जनयन्ति, तावत् अस्मादाश्रमात् वयम् गच्छामः। न चिराद् अत्र समीपे एव रम्यं वनं अस्ति, फलमूलसमृद्धं, तत्र अहम् अनुयायिभिः सह पुनः स्वाश्रमे शरणं गमिष्यामि। खरः अपि पूर्वं त्वयि अन्यायं चकार, यदि इच्छसि, त्वम् अपि अस्माभिः सह गन्तुम् अर्हसि। यो हि स्वजनस्य नित्यं अनिश्चितः, तस्यापि समर्थस्य अत्र वासः दुर्जयः भविष्यति।” एवं मुनिना उपदिष्टः रामः पुनः पुनः प्रियवाक्यैः तं मुनिं निवर्तयितुम् इच्छन् अपि, तं रोद्धुं न अशक्नोत्। सः मुनिप्रवरः रामं अभिवाद्य, अनुज्ञाप्य, आश्वास्य च, स्वगणेन सह आश्रमात् निर्गतः। ततो रामः तं मुनिं तस्य च समुदायं यावत् दूरं ससम्मान्य अन्वगच्छत्, तं प्रमुखं मुनिं प्रणम्य, तेषां अनुमतिं निर्देशं च प्राप्य स्वाश्रमं पुण्यं पुनः प्रतिनिविवेश। रामोऽपि, यद्यपि मुनिभिः परित्यक्तः आश्रमः, तत्र क्षणमपि न निष्क्रान्तः; यतः मुनयः, ऋषिचर्या निष्ठाः, सदा रामं अनुगच्छन्ति। एवमयं षोडशोत्तरशततमः सर्गः श्रीमदायोध्याकाण्डस्य वाल्मीकि-मुनिप्रणीतस्य पुण्यस्य रामायणस्य समाप्तः। ततः, मुनिसंघे निर्गते, रामः चिन्तयन् बहुभिः कारणैः तत्र वासं न युक्तमिति मनसि निष्चिन्त्य। “अत्र भरतः माम् अद्राक्षीत्, मातरः नगरजनैः सह; तेषां चिन्तया मनः सदा शोकमुपैति। भरतः महात्मा अत्रैव स्वशिबिरं स्थापयामास, अतः भूमिः अश्वगजविष्टया अत्यन्तं पद्भूतलिता अभवत्।” एवं विचिन्त्य, अन्यत्र गन्तुम् उचितमिति निश्चित्य, रामः वैदेहीं लक्ष्मणं च अनुगम्य निर्जगाम। सः महायशाः अत्रेः आश्रमं प्राप्य तं मुनिं प्रणम्य, अत्रिः अपि तमात्मवत् पुत्रवत् सत्कारं चकार। स्वयम् आतिथ्यं विधाय, सः सौमित्रिं सीतां च सान्त्वयामास। सः धर्मज्ञः सर्वभूतहितः मुनिः स्वां वृद्धां भार्यां समागतां सत्कृत्य, ताम् अपि सान्त्वयामास। तदा सः महर्षिः वैदेहीं प्रति उवाच— “धन्ये, एषा अनसूया नाम धर्मपथे स्थितां तपस्विनी त्वया सम्पूज्या। एषा धर्मनिष्ठा तपस्विनी रामाय अपि मया कीर्तिता। यदा दशकर्षं वर्षाणि अनवच्छेदेन वर्षा-रहितं जगत् तप्तम्, तदा एषा मूलफलानि उत्पाद्य गङ्गां प्रवाहितवती। घोरतपसा संयता, दीर्घव्रतधारिणी, एषा दशसहस्रवर्षाणि महत्तपः कृतवती। अनसूया, व्रतैः शुद्धा विघ्नान् अपाकृत्य, देवकार्यार्थं शीघ्रं गत्वा दशरात्रिं रात्रिं कृतवती; सा तव मातृसमा, निष्पापे। वैदेही एतां सुविख्यातां, सर्वभूतैः पूजनीयां, वृद्धां, क्रोधरहितां, अनसूयां नाम तपस्विनीं, सत्कृत्य उपगच्छतु।” एवं मुनिना उक्ते, रामः प्रत्यूच्य— “एवं भवतु,” इति, ततो धर्मज्ञां सीतां उत्तमवाक्यैः उवाच— “राजकन्ये, मुनिना यदुक्तं त्वया श्रुतम्; तव हितार्थं शीघ्रं तपस्विनीं उपगच्छ।” रामस्य हितमिच्छया उक्तं वचनं श्रुत्वा, सीता सा वृद्धां धर्मज्ञां भार्यां उपससार। सा वृद्धा, कृशा, पाण्डुरकेशा, सशिरःकम्पिनी, सदा कम्पमाना इव कदलीवातेन।