भरतः यदा कर्तव्यं किञ्चिद् उदपद्यत् अथवा किञ्चित् द्रव्यं बहुमूल्यं समुपनय्यत् तदा सः प्रथमं पादुकाभ्यः तद् अर्पयित्वा ततः यथाविधि कार्यं समाचरति स्म। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य एकशतपञ्चदशोऽध्यायः समाप्तः। भरतस्य निर्गमने तदनन्तरं रामः आश्रमस्थः स्थित्वा तत्र तपस्विनां चञ्चलतां दृष्ट्वा चिन्तितः जिज्ञासुः च अभवत्। तत्र सः तान् आश्रमवासिनः रामनिष्ठान् तपस्विनः चित्कूटस्य पुरतः आश्रमे निवसन्तः दीनवद् विलोकयन् अपश्यत्। ते तपस्विनः रामं दृष्ट्वा भ्रूभिः च नेत्रैः च संकेतयन्तः परस्परं मन्दं मन्दं संवादं कुर्वन्तः सन्दिग्धाः अभवन्। तपस्विनां दैन्यं ज्ञात्वा रामः सः उद्विग्नः अभवत्, तदा सः अञ्जलिं कृत्वा तपस्विनां प्रमुखं मुनिं सम्बोधितवान्—"भगवन्, किम् मम पूर्वकृत्ये किञ्चिद् असम्यक् दृश्यते, येन तपस्विनः विक्षिप्ताः अभवन्? किम् मम अनुजः लक्ष्मणः चापराधेन स्वस्य अनर्हं किञ्चिद् आचरितवान्, यः ऋषिभिः दृष्टः? किम् सीता, यः भवतः सेवायाम् युक्ता मम च ध्यानवती, किञ्चित् प्रमादेन स्वस्य अनर्हं आचरितवती?" ततः सः मुनिः, वृद्धः वर्षैः तपसा च कम्पमानः वृद्धत्वेन, सर्वभूतहिते रमणीयः रामं प्रत्युवाच—"कथं वैदेही, गुणशालिनी धर्मरतिः, तपस्विषु किञ्चिद् दुष्कृत्यं कुर्यात्, प्रिय राम? तपस्विनां चिन्ता केवलं त्वत्तः उद्भवति; राक्षसैः भीता इमे परस्परं संवादन्ति। अत्र खरो नाम राक्षसः अस्ति, रावणस्य भ्राता, यः जनस्थानवासिनः सर्वान् तपस्विनः समूलं नाशयति। सः साहसी, क्रूरः, नरभक्षः, दुष्टः, गर्वितः; सः त्वां सहनं न शक्नोति। यदा त्वं अत्र आश्रमे वससि, तदा राक्षसाः तपस्विनः उत्पीडयन्ति। ते विकृतवदनाः, भीषणरूपाः, विकटाः, उग्रदर्शनाः च दृश्यन्ते। तैः दुष्टैः अपवित्रैः कर्मभिः शीघ्रं अन्यान् तपस्विनः आक्रम्य, तेषां पुरतः अधर्मवत् स्थित्वा पीडयन्ति। आश्रमेषु तैः गुप्ताः, अदृश्याः, अल्पधर्माः तपस्विनः कष्टं जनयन्ति। ते स्रुवाणि पात्राणि च हरन्ति, अग्निं वारिणा शमयन्ति, उदककुम्भान् यज्ञारम्भे समूलं विदारयन्ति। एतेषां दुष्टानां आश्रमदूषणात् ऋषयः गन्तुम् इच्छन्ति, अद्य माम् अन्यत्र गन्तुम् प्रेरयन्ति। अतः राम, यावत् ते दुष्टाः तपस्विनः शरीरे दुःखं न कुर्युः, वयम् अत्र आश्रमं त्यजेम। समीपे रम्यं वनं अस्ति, मूलफलसमृद्धं; अहम् अनुयायिभिः सह पुनः पुरातनं आश्रमं गमिष्यामि। खरोऽपि पूर्वं त्वाम् अन्यायेन पीडितवान्; इच्छसि चेत्, त्वम् अपि अस्माभिः सह गच्छ। स्वजनस्य सन्देहेन यः सदा व्यग्रः, तस्यापि अत्र वासः कठिनः, राघव।" राजपुत्रः रामः तं मुनिं वाक्यैः प्रत्युवाच, किन्तु तं न स्थापयितुं शक्तः अभवत्। तदा ऋषिप्रमुखः रामं अभिवाद्य, अनुमन्य, आश्वास्य च, स्वजनैः सह आश्रमं त्यक्त्वा निर्गतः। रामः मुनिं तस्य शिष्यान् च यावत् दूरीं समन्वय्य, ऋषिप्रमुखं प्रणम्य, तेषां अनुमतिः आज्ञा च गृहित्वा स्वं पुण्यं आश्रमं प्रतिनिवर्तितः। तथापि रामः आश्रमं कदापि न त्यक्तवान्, यद्यपि तपस्विनः निर्गताः; ऋषिधर्मनिष्ठाः तपस्विनः सदा रामं अनुगच्छन्ति स्म। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य षडुत्तरशताधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। ततः तपस्विनां निर्गमे रामः विचारयन्, बहुधा कारणैः तं स्थानं निवासाय अनुकूलं न पश्यति स्म। "अत्र भरतः मां दृष्टवान्, मातरः नगरजनैः सह च; तेषां स्मरणेन मे मनः सदा शोकितम्। महात्मा भरतः अत्र सैन्यं स्थापयित्वा, भूमिः अश्वगजविष्टैः सम्यक् पद्मलिता।" एवं अन्यत्र गन्तव्यम् इति चिन्तयन्, रामः वैदेही लक्ष्मणेन सह प्रस्थितः। सः कीर्तिमान् अत्रिमुनेराश्रमं प्राप्त्वा प्रणम्य, वयोमुख्येन अत्रिः तं पुत्रवत् सत्कारं कृतवान्। सः स्वयं सर्वं आतिथ्यं व्यवस्थित्वा, सौमित्रिं सीतां च सम्यक् सत्कृत्य, सान्त्वनं च कृतवान्। ततः सः महर्षिः धर्मज्ञः सर्वभूतहिते रतः, स्वं वृद्धां पत्नीं समागतां सत्कृत्य, सान्त्वयन्, वैदेहीं प्रति उवाच—"अनसूयां पुण्यशीलां तपस्विनीं धर्मपथानुगामिनीं प्रतिगृह्य।" रामं च तस्याः धर्मनिष्ठां तपस्विनीं गुणान् उक्तवान्। "यदा दशवर्षाणि अनवच्छिन्नम् अनावृष्ट्या जगत् तप्तम्, तदा सा मूलफलानि उत्पाद्य, गङ्गां प्रवाहितवती। सा घोरतपसा, नियमैः शोभिता, दशसहस्रवर्षाणि महत्तपः कृतवती। अनसूया, व्रतैः शुद्धा, विघ्नान् निवार्य, देवकार्याय शीघ्रं दशलोकं रात्रिं निर्माय, तव मातृवत् अस्ति, अघशून्य!" एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य सप्तदशोऽध्यायः समाप्तः।