भरतः, भ्रातृस्नेहेन युक्तः, रामस्य पुनरागमनम् आकाङ्क्षन्, भ्रातृवचनानुगतः, प्रतिज्ञायाम् दृढः च, पादुकाः अभिषिक्त्वा नन्दिग्रामे निवसति स्म। स सम्पूर्णम् राज्यं तासु पादुकासु समर्प्य तासु एव शासनम् अकरोत्। तथा स महात्मा भरतः अभिषिक्ताः पादुकाः पूज्याः कृत्वा तासाम् अधीनतया राज्यं पालयामास। यदा किञ्चित् कार्यम् उत्पन्नम् अथवा किञ्चित् द्रव्यं बहुमूल्यं समुपनतम्, तदा भरतः तद् प्रथमं पादुकाभ्यः समर्प्य तत् कार्यम् सम्यक् अकरोत्। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य शतपञ्चदशाधिकशततमः सर्गः वाल्मीकिना कृतस्य आदिकाव्यस्य रामायणे समाप्तः। भरतस्य प्रस्थानानन्तरम् रामः आश्रमस्थः तत्र तपस्विनां विक्षेपम् चिन्तया च जिज्ञासया च निरीक्ष्यन् आसीत्। स तान् तपस्विनः, रामभक्तान्, चित्रकूटस्य पुरतः आश्रमे निवसन्तः, चिन्तितवद् ददर्श। ते तपस्विनः रामम् दृष्ट्वा, नेत्रैः भ्रूभिः च संकेतयन्तः, सन्देहवद्, स्वयम् स्वयम् मन्दं मन्दं चर्चयन्तः आसन्। तेषां चिन्तां विज्ञाय रामः उद्विग्नः अभवत्, हस्तौ संज्ञाय प्रमुखं ऋषिं अभ्यधात्। ‘‘भगवन्, मम पूर्वकृत्ये किमपि अनुचितम् दृश्यते यत् तपस्विनः विक्षिप्ताः अभवन् इति आशां कर्तुम् इच्छामि।’’ ‘‘मम अनुजः लक्ष्मणः अपि किमपि प्रमादेन स्वधर्मात् विमुक्तः न वा, ऋषिभिः दृष्टः इति आशां कर्तुम् इच्छामि।’’ ‘‘सीता अपि, यः भवतः सेवायाम् युक्ता मम च अनुग्राहिका, प्रमादेन स्वधर्मात् न विमुक्ता वा इति आशां कर्तुम् इच्छामि।’’ ततः स वृद्धः तपसा च वर्षैः च वृद्धः ऋषिः कम्पमानः रामं सर्वभूतहितं अभ्यधात्। ‘‘कथं वा वैदेह्याः किमपि अनुचितम्, या गुणसम्पन्ना धर्मरता च, तपस्विषु, प्रियः।’’ ‘‘एषा तपस्विनां चिन्ता केवलं त्वत्तः जाताः; राक्षसैः भयभीताः ते स्वयम् चर्चयन्ति।’’ ‘‘अत्र कश्चित् राक्षसः नाम खरः, रावणस्य भ्राता, जनस्थानवासिनः सर्वान् तपस्विनः समूलं उन्मूल्यति।’’ ‘‘स साहसिकः, क्रूरः, नरभक्षः, दुष्टः, अहंकारी च, प्रियः, त्वां सहनं न शक्नोति।’’ ‘‘यदा त्वम् आश्रमे स्थितः तदा राक्षसाः तपस्विनः उपद्रवितुम् आरभन्त।’’ ‘‘ते विकृतवेषाः, भीषणरूपाः, विकृताङ्गाः, भयङ्करदर्शनाः दृश्यन्ते।’’ ‘‘दुष्टकर्मभिः, अशुद्धैः, शीघ्रं अन्यान् तपस्विनः उपद्रवितुम् आगच्छन्ति, तेषाम् पुरतः दुष्टवद् स्थित्वा।’’ ‘‘तत्र आश्रमे, स्वयम् अप्रकाश्य, अल्पधर्माः तान् तपस्विनः कष्टं प्रापयन्ति।’’ ‘‘ते स्रुवम् पात्राणि च हरन्ति, अग्निं जलैः शमयन्ति, उदककुम्भान् यज्ञारम्भे च मर्दयन्ति।’’ ‘‘ते पापकर्मणः आश्रमान् दुष्टाः कृत्वा, ऋषयः गन्तुम् इच्छन्ति, अद्य माम् अन्यत्र गन्तुम् प्रेरयन्ति।’’ ‘‘तस्मात् राम, तान् दुष्टान् तपस्विनः शरीरदुःखम् उपनयन्ति पूर्वम्, वयम् आश्रमम् त्यजामः।’’ ‘‘अत्र समीपे रम्यं वनम् अस्ति, मूलफलसम्पन्नम्; अहम् अनुयायिभिः सह पुनः पुरातनम् आश्रमम् गच्छामि।’’ ‘‘खरः अपि पूर्वम् त्वां अन्यायेन उपद्रवितवान्; इच्छसि चेत् अस्माभिः सह गच्छ।’’ ‘‘यो सदा कुलस्य रक्षायाम् आशङ्कितः, राघव, समर्थस्य अपि अद्य स्थाने वासः दुःखदः।’’ ‘‘राजपुत्रः रामः तं तपस्विनम् अधिकं वाक्यैः प्रवर्तयितुम् इच्छन्, न शक्नोत्।’’ ‘‘राघवम् अभिवाद्य, अनुमन्य, आश्वास्य, आश्रमपतिः स्वजनैः सह आश्रमम् त्यक्त्वा प्रस्थितः।’’ ‘‘रामः तान् ऋषीन् दूरम् अनुगम्य, प्रमुखं ऋषिं नमस्कृत्य, तेषां अनुमतिः उपदेशैः च स्वं आश्रमं प्रतिजगाम।’’ ‘‘राघवः तु आश्रमं न त्यक्तवान्, एकपलम् अपि, यद्यपि ऋषिभिः विहीनम्; तपस्विनः ऋषिधर्मनिष्ठाः राघवम् अनुगच्छन्ति स्म।’’ एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य षट्शोडशाधिकशततमः सर्गः वाल्मीकिना कृतस्य आदिकाव्यस्य रामायणे समाप्तः। ऋषिषु गतम् अनन्तरम् राघवः विचारयन्, बहून् कारणान् दृष्ट्वा, तत्र वासाय योग्यम् स्थानम् न पश्यति स्म। ‘‘अत्र भरतः मां ददर्श, मातरः नगरवासिभिः सह; तान् स्मृत्वा मनः सदा शोकम् अनुभवति।’’ ‘‘महतात्मा भरतः अत्र शिविरम् स्थापयत्, भूमिः अश्वगजविष्टैः अत्यधिकम् पद्भिः दलिता।’’ ‘‘तस्मात् अन्यत्र गन्तुम् उत्तमम् इति चिन्तयन्, राघवः वैदेह्याः लक्ष्मणेन च सह प्रस्थितः।’’ ‘‘स महायशाः अत्रेः आश्रमम् आगत्य, तं नमस्कृत्य, पूज्यः अत्रिः पुत्रवत् तं प्रत्यगृह्णात्।’’ ‘‘स स्वयम् सर्वम् आतिथ्यम् व्यवस्थित्य, सुमित्रिं सीतां च स्नेहेन सान्त्वयत्।’’ ‘‘स वृद्धां भार्यां, समागतां, पूजितां, सम्मानितां, धर्मज्ञः सर्वभूतहितः सान्त्वयत्।’’ ‘‘स महर्षिः वैदेह्यै उक्तवान्—‘अनसूयां धर्मपथानुगामिनीं तपस्विनीं महाभागां गृहाण’ इति; स रामाय अपि तां धर्मनिष्ठां तपस्विनीं कथयामास।