नन्दिग्रामे तु वीरः भरतः, तस्य सेना सहितः, चीरवस्त्रधारी जटिलः तपस्विवेषधारी, तत्र निवसति स्म। स भ्रातृस्नेहयुक्तः, रामागमनलोलुपः, भ्रातृवाक्यानुगतः, सत्यनिष्ठः च। पादुकाभिषेकं कृत्वा, भरतः नन्दिग्रामे वासं कृतवान्, सर्वं राज्यकार्यं पादुकाभ्यः न्यवेदयत्। स महात्मा भरतः, पूजिताभ्यः पादुकाभ्यः अभिषिक्तः, तासां अधीनं राज्यं नित्यं पालयति स्म। यदा किञ्चित् कार्यं प्रादुरभवत् अथवा किञ्चित् द्रव्यं प्राप्तं, तदा भरतः तद् प्रथमं पादुकाभ्यः समर्प्य, ततः सम्यक् कार्यं अकुर्वत्। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य पञ्चदशाधिकशततमः सर्गः समाप्तः। भरतस्य निर्गम्य, रामः तु आश्रमे स्थित्वा, तत्र तपस्विनां विक्षेपं कुतूहलात् च चिन्तयन् अपश्यत्। तान् तपस्विनः, रामनिष्ठान्, चित्रकूटस्य पुरतः आश्रमे निवसन्तः, चिन्तितवद् दृष्टवान्। तेषां नेत्रैः भ्रूभिः च, रामं सूचयन्तः, सन्देहपूर्णाः, तत्र तत्र मन्दं मन्दं चर्चां अकुर्वन्। तेषां चिन्तां प्राप्य, रामः उद्विग्नः अभवत्, ततोऽञ्जलिं कृत्वा आश्रमपतिं अभ्यभाषत्। ‘‘भगवन्, किमपि मम पूर्वकृतं दुष्कृत्यम् अस्ति यत् तपस्विनः विक्षिप्ताः जाताः? किम् लक्ष्मणः, मम अनुजः, असावच्यं किञ्चित् अज्ञानेन अकृतवान्? किम् सीता, युष्मत्सेवायाम् यत् निष्ठा, मम च अनुग्राहिका, अज्ञानात् स्वधर्मात् प्रमादं कृतवती?’’ इति। ततः तपस्वी, दीर्घायुः तपसा वृद्धः, कम्पमानः वृद्धत्वात् इव, सर्वभूतहिताय रामाय उवाच— ‘‘कथं वैदेह्याः, गुणसंपन्नायाः, तपस्विषु दुष्कृत्यम्? अत्र तपस्विनां चिन्ता केवलं त्वत्तः उत्पन्ना; राक्षसैः भीता इमे आपसि चर्चां कुर्वन्ति। अत्र खरो नाम राक्षसः, रावणस्य भ्राता, जनस्थानवासिनः सर्वान् तपस्विनः विनाशितवान्। स साहसिकः, क्रूरः, नरभक्षकः, दुष्टः, अहंकारी च, त्वां सहनं न शक्नोति। यदा त्वं अत्र आश्रमे स्थितः, तदा राक्षसाः तपस्विनः उत्पीडयन्ति। ते विकृतवपुषः, भीषणरूपाः, घोरदर्शनाः, तत्र तत्र प्रकट्य तिष्ठन्ति। दुष्टकर्मणा, अशुचिभिः, शीघ्रं अन्यान् तपस्विनः उपद्रवयन्ति, तेषां पुरतः दुष्टवृत्त्या तिष्ठन्ति। आश्रमेषु च, गूढाः, अनवगाहाः, तपस्विनः उत्पीडयन्ति, अल्पधर्माः दुःखं जनयन्ति। समिधः पात्राणि च हरन्ति, अग्निं जलैः शमयन्ति, जलपात्राणि यज्ञारम्भे चूर्णयन्ति। एते दुष्टाः आश्रमाणि मलिनीकृत्य, मुनयः गन्तुम् इच्छन्ति, अद्य मां अन्यत्र गन्तुं प्रेरयन्ति। अतः राम, यावत् तैः दुष्टैः तपस्विनां शारीरं दुःखं न कृतम्, तावत् आश्रमं त्यजामः। अत्र समीपे फलमूलसमृद्धं रमणीयं वनम् अस्ति; अहम् अनुयायिभिः सह पुनः पुरातनं आश्रमं गच्छामि। खरः अपि पूर्वं त्वां उत्पीडयत्; इच्छसि चेत्, त्वं अपि अस्माभिः गच्छ। यः कदा अपि स्वकुटुम्बस्य सुरक्षितत्वं निश्चयितुं न शक्नोति, तस्यापि अत्र वासः दुष्करः।’’ इति। रामः तु तं तपस्विनं वाक्यैः अधिकं प्रेरयितुं इच्छन् अपि, तं न शमयितुं अशक्नोत्। ततोऽभिवाद्य, अनुमन्य, आश्वास्य च राघवम्, आश्रमपतिः समुदायेन सह आश्रमं त्यक्त्वा निर्गतः। रामः तु तान् तपस्विनः ससंपद् यावत् दूरीकृत्य, प्रमुखं तपस्विनं प्रणम्य, तेषां अनुमतिं प्राप्य, स्वं आश्रमं प्रत्यागच्छत्। राघवः तु, आश्रमं मुनिभिः विहीनम् अपि, क्षणमपि न त्यजत्; तपस्विनः, ऋषिसंस्कारनिष्ठाः, राघवम् अनुवर्तन्ते स्म। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य षोडशाधिकशततमः सर्गः समाप्तः। ततः तपस्विनां निर्गम्य, राघवः विचारयन्, बहून् कारणान् दृष्ट्वा, तं स्थानं वासाय न उचितम् इति मनसि अकल्पयत्। अत्र भरतः माम् अपश्यत्; मातरः नगरवासिभिः सह अपि; तेषां स्मरणेन मे मनः शोकितम्। महानुभावः भरतः अत्र स्वं सैन्यं स्थापितवान्; भूमिः अश्वगजविष्ठैः अतीव मलिनी कृतः। अतः अन्यत्र गन्तुम् उत्तमम् इति चिन्तयन्, राघवः वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह प्रस्थितः। स महायशाः, अत्रेः आश्रमं प्राप्य, तं प्रणम्य, भगवतः अत्रेः पुत्रवत् सत्कारं प्राप्तवान्। सः स्वयं सर्वं अतिथिसत्कारम् व्यवस्थाप्य, सौमित्रिं सीतां च सान्त्वयन्, तौ सप्रेमं पूजितवान्। तः धर्मज्ञः, सर्वभूतहिते निष्ठः, तं वृद्धां भार्यां समागत्य, तां सम्मान्य, सान्त्वनं कृतवान्। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य सप्तदशाधिकशततमः सर्गः समाप्तः, वाल्मीकिमुनिना प्रणीतस्य आदिकाव्यस्य श्रीरामायणे।