एवं विलपन् दुःखितश्च स महायशाः भरतः नन्दिग्रामे मन्त्रिभिः सह शोकसन्तप्तः राज्यं शशास। स तु धर्मात्मा भरतः वाल्कलचीरधारी जटिलवेषः मुनिवद् वसन् नन्दिग्रामे स्वसेनया सह स्थितः। भ्रातरं प्रतिस्नेहः, रामागमनकाङ्क्षी, भ्रातृवचननिष्ठः, प्रतिज्ञायाम् अविचलः च स भरतः। पादुकाः अभिषिच्य, भरतः तदा नन्दिग्रामे वसन्, सर्वं शासनं पादुकाभ्यः न्यवेदयत्। स महायशाः भरतः पूजनीयाः पादुकाः अभिषिच्य, ताभ्यः अधीनं राज्यं सदा शशास। यदा किञ्चिद् कार्यं समुत्पद्यते, किं वा किञ्चित् प्रियं द्रव्यं उपन्यस्यते, तदा भरतः तानि पादुकाभ्यः प्रथमं निवेद्य, ततः सम्यक् तद् कार्यं समापद्यते स्म। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य पञ्चदशत्यधिकशततमः सर्गः समाप्तः। भरते निर्गते, रामः तत्रैव आश्रमे स्थित्वा, तान् तपस्विनः उद्विग्नान् सन्दिग्धः निरीक्ष्य चिन्तितवान्। तान् रामभक्तान् मुनीन् चित्रकूटस्य पुरस्तात् आश्रमे वसतः, उद्विग्नानिव रामः अपश्यत्। ते मुनयः, नेत्रैः भ्रुकुटीभिश्च, रामं संदिग्धं दृष्ट्वा, स्वयम् अन्योन्यं मन्दं मन्दं चर्चयन्ति स्म। तेषां चिन्तां विज्ञाय, रामः उद्विग्नः, अञ्जलिं कृत्वा तं प्रमुखं मुनिं उवाच— "भगवन्, कच्चिद् मम किञ्चित् पूर्वकृतं दुष्कृतं नास्ति, येन मुनयः उद्विग्नाः भवन्ति। कच्चित् सौमित्रिः लक्ष्मणः, प्रमादात्, मुनिभिः दृष्टः, स्वधर्मात् न प्रमत्तः। कच्चिद् सीता, युष्मासु सेवायाम् अनुरता, मयि च सदा सावधानाऽपि, प्रमादात् स्वधर्मान् नातिक्रम्यते।" ततः स वृद्धः तपसा च वर्षैश्च जरयाऽपि कम्पमानः मुनिः, सर्वभूतहिते रतः रामं प्रत्युवाच— "कुतः वैदेह्याः किञ्चित् दुष्कृतं, सा हि सती स्वधर्मे स्थिता, विशेषतः मुनिसंनिधौ, वत्स! एषा मुनिनां चिन्ता केवलं त्वत्तः जाताऽस्ति; राक्षसैः भीताः ते अन्योन्यं चर्चयन्ति। अत्र खलु खरः नाम राक्षसः, रावणस्य भ्राता, जनस्थानवासिनः सर्वान् मुनिनः विनाशितवान्। स साहसिकः, क्रूरः, नरभक्षः, दर्पिष्ठः, दुष्टः च; स च त्वां सहनं न शक्नोति। यदा त्वं अत्र आश्रमे वससि, तदा राक्षसाः मुनिनः क्लेशयन्ति। ते घोररूपाः विकृतदर्शनाः भीषणाङ्गाः, विकटवेषाः, भयानकदर्शनाः दृश्यन्ते। तैः पापकर्मभिः, अशुचिभिः, शीघ्रं मुनीन् अभिद्रवन्ति, तेषां पुरतः अपमानपूर्वकं स्थित्वा। ते तत्रैवाश्रमे, गूढाः, मुनिनः क्लेशयन्ति, अल्पधर्माणः, तान् दुःखितान् कुर्वन्ति। ते चमसपात्राणि हरन्ति, अग्नीन् उदकेन शमयन्ति, कुम्भान् च पिण्डयन्ति यज्ञस्य संप्रवृत्ते काले। एते दुष्टाः आश्रमान् मलिनीकृत्य, मुनयः गन्तुम् इच्छन्ति, अतः अहं अद्य अन्यत्र गन्तुम् उपनियतः। तस्मात् राम, यावत् ते दुष्टाः मुनिभ्यः शरीरे पीडां न कुर्वन्ति, तावत् वयं अत्र आश्रमं परित्यजेम। अत्र समीपे फलमूलविपुलं रमणीयं काननं अस्ति; अहं स्वजनैः सह पुनः स्वपुराणमाश्रमं गमिष्यामि। खरः अपि पूर्वं त्वयि अन्यायम् अकरोत्; यदि इच्छसि, त्वं अपि अस्माभिः सह गच्छ। यो हि नित्यम् आत्मबन्धूनां निश्चिन्तः न भवति, तस्यापि समर्थस्य अत्र वासः दुःखकरः।" इत्युक्त्वा, रामः तं मुनिं पुनः समाश्वासयितुम् इच्छन् अपि, तं निरोद्धुं न शशाक। स तु प्रमुखः मुनिः, रामं अभिवाद्य, अनुमन्य, प्रस्थितः, स्वसमूहं नीत्वा आश्रमात् निर्गतः। रामः अपि तं मुनिसंघं विनयेन किञ्चित् दूरं अनुगम्य, तं प्रमुखं मुनिं प्रणम्य, तेषां अनुमतिः निर्देशश्च लब्ध्वा स्वाश्रमं प्रतिनिवृत्तः। स तु रामः, मुनिभिः त्यक्तेऽपि आश्रमे, क्षणमपि तं न परित्यज्य, तत्रैव स्थितः; मुनयः ऋषिपथनिष्ठाः सदा रामं अनुवर्तन्त। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य षोडशत्यधिकशततमः सर्गः समाप्तः। ततः मुनिषु निर्गतेषु, रामः चिन्तयन्, तत्र वासाय नान्यायम् अनेकेन हेतुनाऽपि न मन्यते। "अत्र भरतः मां दृष्टवान्, मातरः नगरजनैः सह च; तेषां चिन्तया मम मनः सदा शोकक्लिष्टम्। महात्मना भरतेन अत्रैव सैन्यं स्थाप्य, अश्वगजविष्टाभिः भूमिः अतीव क्लिष्टा।" इत्येवं अन्यत्र गन्तव्यमिति निश्चित्य, रामः वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह प्रस्थितः। स महायशाः अत्रेराश्रमं प्राप्त्वा, तं प्रणम्य, भगवता अत्रिणा पुत्रवत् सत्कृतः। स तु स्वयम् आतिथ्यं विधाय, सौमित्रिं सीतां च सम्यक् पूजयामास, प्रीत्या च तौ समाश्वासयत्।