भरतः भ्रातृभिः त्यागरूपेण प्रदत्तं राज्यं स्वीकृतवान्। सुवर्णमण्डिते पादुके राज्यस्य कल्याणभारं धारयन्ती दृष्टाः। ताः पादुके शिरसि स्थापयित्वा, शोकसन्तप्तः भरतः सर्वं नागरिकसमूहं संबोधितवान्। त्वरितं पादुकाभ्यां छत्रं धारयन्तु, ताभ्यां च गुरुणा च धर्मः राज्ये प्रतिष्ठितः। भ्राता मैत्र्याय त्यागमिदं मयि न्यस्तवान्; राघवागमनपर्यन्तं तं रक्षिष्यामि। शीघ्रं राघवाय पादुके प्रत्यर्प्य, रामपादौ सह पादुकाभ्यां द्रक्ष्यामि। तदा भारमुक्तः, राघवसमीपं प्राप्तः, राज्यं गुरवे समर्प्य, वृद्धसेवायां यतिष्ये। पादुकाः राघवाय, राज्यं च अयोध्यां च प्रदाय, पापात् शुद्धः भविष्यामि। ककुत्स्थस्य अभिषेककाले, जनाः प्रमुदिता हर्षिताश्च, तदा मम सुखं कीर्तिश्च राज्यलाभात् चतुर्गुणं भविष्यति। एवं विलपन्, दुःखितः, स महाभागः भरतः नन्दिग्रामे मन्त्रिभिः सह शोकसन्तप्तः राज्यं पालयामास। स प्रभुः, वल्कलवसनः जटिलः, मुनिवेशधारी वीरः भरतः सेना सहितः नन्दिग्रामे निवसन् आसीत्। भ्रातृस्नेही, रामागमनकाङ्क्षी, भ्रातृवचनानुवर्ती, व्रतस्थः भरतः आसीत्। पादुकाः अभिषिच्य, भरतः नन्दिग्रामे निवसन्, सर्वं शासनं पादुकाभ्यः न्यवेदयत्। स महाभागः भरतः पादुकाः अभिषिच्य, ताभ्यां राज्यं सदा पालयामास। यदा किञ्चित् कार्यं वा बहुमूल्यं दानं वा आगच्छति, भरतः तद् प्रथमं पादुकाभ्यः समर्प्य, ततः कार्यं सम्यक् अकरोत्। इत्येवमायोध्याकाण्डस्य एकशतपञ्चदशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। भरते निर्गते, रामः आश्रमस्थः तत्र तपस्विनां विक्षोभं चिन्तायुक्तः, कौतूहलयुक्तः अपश्यत्। तान् तपस्विनः, रामभक्ताः, चित्रकूटस्य पुरतः आश्रमे निवसन्तः, उद्विग्नाः अभूवन्। ते दृष्टिपुटैः भ्रूभङ्गैः रामं सूचयन्तः, संशयेन, तुष्णीम् एकत्र समालोचयन्तः। तेषां चिन्ताम् अनुभूय, रामः उद्विग्नः अभवत्, अञ्जलिं कृत्वा, आश्रमाध्यक्षं मुनिं संबोधितवान्। "भवान्, मम पूर्वाचरणे किञ्चित् दोषः नास्ति, येन तपस्विनः विक्षिप्ताः स्युः?" इति पप्रच्छ। "मम अनुजः लक्ष्मणः अपि, अज्ञानात्, स्वधर्मानुकूलं नाचरितवान्, इति मुनिभिः दृष्टः?" इति अपृच्छत्। "सीता, यः भवद्भक्त्या मम च सेवायाम् युक्ता, किञ्चित् प्रमादात् स्वधर्मानुकूलं नाचरितवती?" इति अपृच्छत्। तदा वृद्धः, तपःक्लिष्टः, कम्पमानः, रामं सर्वभूतहितं सम्बोधितवान्। "वैदेही गुणसम्पन्ना, धर्मरता, तपस्विषु कदापि किञ्चित् दोषः नास्ति, प्रिय राम।" इति उवाच। "एष तपस्विनां विक्षोभः तव कारणात् एव जातः; राक्षसैः भीता, ते आपसि संवादं कुर्वन्ति।" इति उवाच। "अत्र खरो नाम राक्षसः, रावणस्य भ्राता, जनस्थाननिवासिनः सर्वान् तपस्विनः विनाशितवान्।" इति उवाच। "स साहसी, क्रूरः, नरभक्षः, दर्पयुक्तः, दुष्टः, स त्वां सहनं न शक्नोति।" इति उवाच। "यदा त्वं आश्रमे निवससि, राक्षसाः तपस्विनः उपद्रवयन्ति।" इति उवाच। "ते घोररूपाः, विकृतवदनाः, भीषणदर्शनाः प्रकटन्ते।" इति उवाच। "दुष्टकर्मणा, अशुचिभावेना, शीघ्रं अन्यान् तपस्विनः उपद्रवयन्ति, तेषाम् पुरतः अधर्मेन तिष्ठन्ति।" इति उवाच। "आश्रमेषु गूढः, अविज्ञातः, अल्पधर्माः, तान् तपस्विनः क्लेशयन्ति।" इति उवाच। "स्नानपात्राणि, यज्ञपात्राणि च हरन्ति, अग्निं अपः क्षिप्य नाशयन्ति, यज्ञारम्भे कुम्भान् च द्रवयन्ति।" इति उवाच। "एते पापकृतः आश्रमान् मलिनीकृत्य, मुनयः गन्तुम् इच्छन्ति, अद्य माम् अन्यत्र गन्तुं प्रेरयन्ति।" इति उवाच। "तस्मात्, राम, तैः पापकृतः तपस्विनः शारीरदुःखं कर्तुं पूर्वं, वयं आश्रमं परित्यजामः।" इति उवाच। "अत्र समीपे रम्यं वनं, मूलफलसम्पन्नं, तत्र अहं शिष्यैः सह पुनः पूर्वाश्रमं गमिष्यामि।" इति उवाच। "खरः अपि पूर्वं त्वं प्रति अन्यायं अकरोत्; इच्छसि चेत्, त्वं अपि अस्माभिः सह गच्छ।" इति उवाच। "यः सदा कुलस्य रक्षायाम् अनिश्चितः, राघव, सक्षमोऽपि, अद्य अत्र वासः ते दुःखकरः।" इति उवाच। "राजपुत्रः रामः तं मुनिं अधिकं वाक्यैः वशीकर्तुं इच्छन्, न शशाक्।" इति उवाच। "राघवम् अभिवाद्य, अनुमत्य, सान्त्व्य, आश्रमाध्यक्षः शिष्यैः सह आश्रमं परित्यज्य निर्गतः।" इति उवाच। "रामः तं मुनिं शिष्यसमूहं च श्रद्धया अनुगम्य, प्रमुखं मुनिं प्रणम्य, तेषां अनुमतिः निर्देशः च प्राप्त्वा, स्वाश्रमं प्रत्यागच्छत्।