भरतः शीघ्रं नन्दिग्रामम् प्रविश्य, रथात् तुरगात् च समुत्पत्य, वृद्धजनान् प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्—"मम भ्राता राज्यं मे न्यासरूपेण दत्तवान्; एतानि सुवर्णभूषितपादुकौ राज्यस्य कल्याणभारं वहतः।" सः भरतः, ताः सन्यासपादुकौ शिरसि निधाय, दुःखपीडितः, सर्वं नगरजनसमूहं प्रति इदं वचनम् उवाच—"शीघ्रं एषा छत्रं एतेषां पूज्यपादुकानां उपरि धारयत; एतेन च गुरुणा च धर्मः राज्ये प्रतिष्ठितः। भ्राता मम स्नेहात् एतं न्यासं मयि न्यस्तवान्; अहम् तस्य राघवस्य आगमनपर्यन्तं तं न्यासं पालयिष्यामि। शीघ्रं राघवे पादुकौ पुनः समर्प्य, तयोः सह रामपादयोः दर्शनं करिष्यामि। तदा भारविनिर्मुक्तः, राघवेण संगतः, राज्यं गुरवे निवेद्य, वृद्धसेवायाम् आत्मानं नियोजयिष्यामि। पादुकौ राघवाय दत्त्वा, राज्यं च अयोध्यां च समर्प्य, पापात् विमुक्तः भविष्यामि। यदा ककुत्स्थः अभिषिक्तः स्यात्, प्रजाः प्रमुदिताः स्युः, तदा मम सुखं कीर्तिश्च राज्याद् चतुर्गुणं भविष्यति।" एवं विलपन्, शोकार्तः, सः महात्मा भरतः मन्त्रिभिः सहितः नन्दिग्रामे राज्यं पालयन् वासं चकार। सः प्रभुः, वल्कलाजिनवसनः, जटाधारी, तपस्विवेशधारी, नन्दिग्रामे सेनया सह निवसन् आसीत्। भरतः भ्रातृस्नेहयुक्तः, रामागमनकाङ्क्षी, भ्रातृशासनपालकः, व्रतस्थश्च आसीत्। पादुकाः अभिषिच्य, भरतः नन्दिग्रामे वासं कृत्वा, सर्वं शासनकार्यं तासु पादुकासु न्यवेशयत्। ताः पूज्यपादुकाः अभिषिच्य, सः भरतः सदा तासां शासनाधीनं राज्यं पालयन् आसीत्। यदा किञ्चिद् कार्यं जातं, अथवा किञ्चित् द्रव्यं समुपस्थितम्, भरतः तानि सर्वाणि प्रथमं पादुकाभ्यः निवेद्य पश्चात् सम्यक् निर्वर्तयामास। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य एकशतपञ्चदशोऽध्यायः समाप्तः। भरतस्य प्रस्थानानन्तरं, रामः आश्रमे स्थित्वा, तत्र तपस्विनां चेष्टां ससन्देहं सस्मयम् अपश्यत्। सः रामभक्तान्, चित्रकूटस्य पुरतः आश्रमे निवसतः, तापसान् चिन्तितान् ददर्श। त एव तापसाः, नेत्रैः भ्रुकुटीभिः च रामं संदिग्धदृष्ट्या निरूप्य, रहस्यम् अन्योन्यं भाषमाणाः आसन्। तेषां चिन्ताम् अवगम्य, रामः उद्विग्नः सञ्जातः, अञ्जलिं कृत्वा आश्रमाध्यक्षं प्रति इदं वचनम् उवाच—"भगवन्, कच्चित् मम किञ्चित् अतीतानुशासनम् अयुक्तम् न दृश्यते येन तापसाः उद्विग्नाः स्युः? कच्चित् भ्राता लक्ष्मणः अपि, प्रमादात्, स्वधर्मात् विचलितः न दृश्यते? कच्चित् सीता, या भवतः सेवायाम् युक्ता, मम च प्रियतमा, प्रमादात् न शोभनं किञ्चित् आचरति?" तदा सः महर्षिः, दीर्घायुषा तपसा च जरया च कम्पमानः, सर्वभूतहितकामं रामं प्रति उवाच—"कुतः वैदेह्याः किञ्चित् अपचारः, या सत्त्वसम्पन्ना, धर्मे रममाणा, विशेषतः तपस्विषु, वत्स? एष तापसानां उद्वेगः केवलं तव हेतोः जातः; राक्षसैः भीताः ते अन्योन्यं चर्चयन्ति। अत्र खलु खरः नाम राक्षसः, रावणस्य भ्राता, जनस्थाननिवसिनः सर्वान् तापसान् विनाशयति। सः दुष्टः, नृशंसः, नरमांसभक्षः, दर्पयुक्तः, पापात्मा च, त्वां च सहनं न शक्नोति। यदास्माभिः एष आश्रमः उपनिविष्टः, तदा प्रभृति राक्षसाः तापसान् विकोचयन्ति। ते विकृतरूपाः, भीषणदर्शनाः, घोरवपुषः, विकटदर्शनाः, तापसान् द्रुतं बाधमाना दृश्यन्ते। ते दुष्टकर्माणः, अशुचिकर्मभिः, अन्यान् तापसान् शीघ्रं प्रतिघ्नन्ति, तेषां पुरतः अपमानपूर्वकं तिष्ठन्ति। तेषु आश्रमेषु, अदृश्याः सन्तः, तापसान् पीडयित्वा, अल्पपुण्याः, तान् दुःखितान् कुर्वन्ति। ते समिधोदकानि चौरयन्ति, हवनकुण्डानि जलेन शमयन्ति, जलकुम्भान् यज्ञारम्भे एव भञ्जन्ति। एतेन पापेन आश्रमाः मलिनीकृताः; अतः मुनयः अद्य माम् अन्यत्र गन्तुम् प्रवर्तयन्ति। तस्मात् राम, तव तापसानाम् अंगेषु राक्षसैः दुःखं न कर्तव्यम्, तावद् वयम् एतदाश्रमं परित्यजेम। अत्र समीपे एव सुन्दरं वनम् अस्ति, मूलफलसम्पन्नम्; अहम् मम शिष्यैः सह पुनः स्वाश्रमं गमिष्यामि। खरः अपि पूर्वं त्वयि अन्यायम् अकरोत्; यदि ते रोचते, त्वम् अपि अस्माभिः सह गच्छ। यो हि सततं कुलस्य भीत्याः स्थितः, तस्यापि समर्थस्य अत्र वासः दुःखः स्यात्।" रामः तं मुनिं बहुविधैः वाक्यैः निवर्तयितुम् इच्छन् अपि, तं न निरोद्धुं शशाक। तदा तं राघवं अभिवाद्य, अनुमन्य, आश्वास्य च, स आश्रमाध्यक्षः स्वशिष्यमण्डलैः सह आश्रमात् निर्गतः।