भरतः धर्मात्मा भ्रातृषु स्नेहयुक्तः शीघ्रं नन्दिग्रामं प्रति रथेन ययौ, शिरसि रामपादुकाः धारयन्। ततः स नन्दिग्रामं शीघ्रं प्रविश्य रथात् सत्वरमवतीर्य वृद्धजनान् प्रति इदं वचनम् उवाच— ‘‘एतद्राज्यं मम भ्रात्रा त्यागरूपेण दत्तम्; एता हेमविभूषिताः पादुकाः अस्य रक्षणभारं वहन्ति।’’ स भरतः त्यागलक्षणाः पादुकाः शिरसि निधाय, शोकेन संतप्तः, सर्वजनसमाजं प्रति इदं वचनम् उवाच— ‘‘अस्याः पूजनीयाः पादुकाः शीघ्रं छत्रं धारयन्तु; एभ्यः पादुकाभ्यः तथा मम गुरुणा च, धर्मः अस्मिन्राज्ये तिष्ठति। भ्राता मम मैत्र्यर्थं एतं त्यागं मयि न्यवेदयत्; अहं तं राघवागमनपर्यन्तं रक्षिष्यामि। शीघ्रं राघवाय पुनः पादुकाः दत्त्वा ताभ्यां सह रामपादौ पश्यामि। तदा भारविमुक्तः राघवेन सह संगतः, राज्यं गुरवे समर्प्य, वृद्धसेवायामात्मानं नियोजयिष्यामि। त्यागपादुकाः राघवाय दत्त्वा राज्यं च अयोध्यां च समर्प्य, अहं पापात् विमुक्तः भविष्यामि। यदा ककुत्स्थः अभिषिक्तः स्यात्, जनाः प्रमुदिताः स्युः, तदा मम सुखं कीर्तिश्च राज्येन चतुर्गुणं भविष्यति।’’ इत्येवमाश्वस्य शोकार्तः स महात्मा भरतः नन्दिग्रामे मन्त्रिभिः सह दुःखितः राज्यं पालयामास। स भरतः वल्कलाजिनवसानः जटिलः ऋषिसदृशवेषधरः, सेनया सह नन्दिग्रामे वसन्, भ्रातरं प्रति स्नेहयुक्तः, रामागमनकाङ्क्षी, भ्रातृशासनपालकः, सत्यप्रतिज्ञः च आसीत्। पादुकाः अभिषिच्य, स नन्दिग्रामे न्यवसत्, सर्वं शासनकार्यं तासां पादुकानां आधीनं कृत्वा। यदा किञ्चिद् कार्यं प्रादुरासीद् वा किञ्चिद् द्रव्यं समानीयते, तदा भरतः ताः पादुकाः प्रथमं सम्प्रदाय तत्कर्म यथाविधि कुर्वन् आसीत्। एवं श्रीमद्रामायणे अयोध्याकाण्डस्य पञ्चदशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। भरतस्य गमनानन्तरं रामोऽपि आश्रमे स्थित्वा, तत्र तपस्विनां चेष्टां चिन्तयानः, कुतूहलेन तेषां विक्षोभं निरीक्ष्य, तान् रामभक्तान् आश्रमवासीन् तपस्विनः चिन्ताकुलान् अपश्यत्। ते तु रामं प्रति नेत्रभ्यां भ्रुकुटीभिश्च सङ्केतं कुर्वन्तः, रहसि परस्परं मन्दं मन्दं भाषमाणाः आसन्। तेषां चिन्तायाः कारणं विज्ञाय, रामः सशङ्कः सञ्जातः, कृताञ्जलिः तं मुख्यं मुनिं इदं वचनम् उवाच— ‘‘भगवन्, कच्चित् मम किञ्चित् पूर्वकृतं विगर्हितं नास्ति येन एते तपस्विनः विक्षिप्ताः। कच्चित् लक्ष्मणः मम अनुजः, मुनिभिः दृष्टः, प्रमादात् स्वधर्मात् न विचलितः। कच्चित् सीता अपि, युष्मासु सेवायां रता, मयि च सावधानाऽस्ति, प्रमादात् स्वधर्मात् न व्यभिचरितवती।’’ तं तु वृद्धः तपसा च वयसा च क्लान्तः मुनिः, सर्वभूतहिते रमेण पृष्टः, कम्पमानः इदं वचनम् उवाच— ‘‘देवि वैदेही गुणसम्पन्ना धर्मे रता, तपस्विषु कुतः किञ्चित् पापम्? एष तपस्विनां विक्षेपः केवलं तव हेतोः जातः; राक्षसैः भीताः ते स्वयम् संवादन्ते। अत्र खरो नाम राक्षसः अस्ति, रावणस्य भ्राता, येन जनस्थानवासीः सर्वे तपस्विनः विनाशिताः। स साहसिकः क्रूरः नरभक्षकः दुरात्मा, तव असहिष्णुः। यदा त्वम् अत्र आश्रमे वससि, तदा राक्षसाः तपस्विनः विघ्नयन्ति। घोररूपाः विकृताकाराः विकटदर्शनाः ते राक्षसाः तत्र दृश्यन्ते। ते च पापकर्माणः, शुद्धविरुद्धकर्मभिः, अन्यान् तपस्विनः शीघ्रं बाधन्ते। आश्रमेषु च सन्तः, अदृष्टाः, अल्पपुण्याः, तपस्विनः क्लेशयन्ति। ते समिद्धौ कपालपात्राणि हरण्ति, अग्निं जलैः शमयन्ति, यज्ञस्य आरम्भे कुम्भान् चूर्णयन्ति। एवं पापैः आश्रमाः दूषिताः; अतः मुनयः अद्य गन्तुम् इच्छन्ति, मामपि अन्यत्र गन्तुं प्रेरयन्ति। तस्मात् राम, यावत् ते दुष्टाः तपस्विनः न हिंस्युः, वयम् अत्र आश्रमं त्यक्त्वा गच्छामः। समीपे एव फलमूलसम्पन्नः शोभनः काननदेशः अस्ति; अहम् अपि स्वजनैः सहितः तत्र प्राचीनं आश्रमं पुनः गमिष्यामि। खरोऽपि पूर्वं त्वयि अन्यायं कृतवान्; यदि इच्छसि, त्वमपि अस्माभिः सह गच्छ। स्वजनरक्षायाः सन्देहे सति, समर्थस्य अपि अत्र वासः दुःखकरः।’’ इति स मुनिः उक्तः अपि, रामः पुनः पुनः तं मुनिं प्रार्थयामास, किं तु तं स्थापयितुं न अशक्नोत्। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षोडशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः।