भरतस्य महात्मनः सुभाषितानि वचनानि श्रुत्वा, सर्वे मन्त्रिणः पुरोहितश्च वसिष्ठः तं सम्बोध्य प्रहृष्टाः ऊचुः—"यदुक्तं त्वया, भरत, तदेव सुमहत् स्तुत्यं; भ्रातृस्नेहसमुत्थानि तव वचनानि तव योग्यतानुसारि। को नु त्वां न अनुमन्येत, यो जातु स्वबन्धुषु नित्यं अनुरक्तः, भ्रातृस्नेहे स्थिरः, सत्पथानुगामी च?" एवं मन्त्रिणां प्रियं यथाभिलषितं च वचनं श्रुत्वा, भरतः सारथिम् आज्ञापयत्—"मे रथं योजय।" स प्रहृष्टवदनः सर्वाः मातरः ससम्मान्य, शोभनः स शत्रुघ्नेन सह रथमारोहत्। रथमारुह्य शीघ्रगामिनं भरतः शत्रुघ्नश्च, परमया प्रीत्या युक्तौ, मन्त्रिपुरोहितैः परिवृतौ प्रस्थितौ। अग्रे वसिष्ठप्रधानाः वृद्धाः सर्वे ब्राह्मणाः च, पूर्वदिशं नन्दिग्रामं प्रति जग्मुः। अनुयायिनी सेना, गजाश्वरथसमाकीर्णा, नगरवासिभिः सह भरतस्य पृष्ठतः अन्वगच्छत्। धर्मात्मा भ्रातृप्रियः भरतः शीघ्रं नन्दिग्रामं प्रति रथस्थः, शिरसि पादुकां धारयन्, ययौ। तत्र भरतः शीघ्रं नन्दिग्रामम् आगत्य, रथात् सत्वरमवतीर्य, वृद्धान् इदं वचनम् अब्रवीत्—"एतत् राज्यं मम भ्रात्रा त्यागेन दत्तम्; एता हेमविभूषिताः पादुकाः तस्य कल्याणस्य भारवाहः।" भरतः पादुकां शिरसि स्थाप्य, शोकेन पीडितः, सर्वं जनसमूहं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्—"शीघ्रं एता पूज्यपादुकाः छत्रेण छादयत; एभ्यः, गुरोः च, धर्मः राज्ये तिष्ठति।" "मम भ्राता मैत्र्यया एतं त्यागं मयि न्यवेदयत्; राघवः यावत् प्रतिनिवर्तते, तावत् अहं तं रक्षिष्यामि।" "यदा शीघ्रं ता पादुकाः राघवाय दास्यामि, तदा पादुकाभ्यां सह रामस्य पादौ द्रक्ष्यामि।" "ततः भारं विमुच्य, राघवेण समागत्य, राज्यं गुरवे समर्प्य, वृद्धसेवायाम् आत्मानं न्योक्ष्यामि।" "राघवाय त्यागपादुकाः, राज्यं च अयोध्यां च दत्त्वा, अहं पापात् विमुक्तः भविष्यामि।" "यदा काकुत्स्थः अभिषिक्तः, जनाः प्रहृष्टाः, प्रमुदिताः च स्युः, तदा राज्यलाभात् चतुर्गुणं मे सुखं कीर्तिश्च स्यात्।" एवं विलपन्, दुःखितः, स महात्मा भरतः मन्त्रिभिः सह नन्दिग्रामे शुचिः राज्यं पालयामास। स प्रभुः, वल्कलाजिनवसनः, जटाधारी, मुनिवेषधारी, नन्दिग्रामे सेनया सह वसन्, वीर्यवान् भरतः। भरतः भ्रातृप्रियः, रामागमनकाङ्क्षी, भ्रातृवचननिष्ठः, सत्यप्रतिज्ञः च। त्यागपादुकाः अभिषिच्य, भरतः नन्दिग्रामे निवसन्, सर्वं शासनं पादुकाभ्यः न्यवेदयत्। ततः शोभनः भरतः पूज्यपादुकाः अभिषिच्य, ताभ्यः अधीनः राज्यं सदा पालयामास। यदा किञ्चिद् कार्यं जायते, वा किञ्चन मूल्यं द्रव्यं उपन्यस्यते, तदा भरतः प्रथमं पादुकाभ्यः निवेद्य, ततः यथाविधि तदाचरन्। इति श्रीमदायोध्याकाण्डे पञ्चदशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। भरते प्रस्थिते, रामः आश्रमस्थः तिष्ठन्, मुनिनां विकारं च उत्सुकता च दृष्ट्वा चिन्तां जगाम। स रामो, तत्र चित्रकूटस्य पुरतः आश्रमे निवसतः, तान् मुनीन् स्वस्मिन् अनुरक्तान्, उद्विग्नान् अपश्यत्। ते मुनयः, नेत्रैः भ्रूभ्यां च, रामं संकेतम् आकाङ्क्षन्तः, मिथः रहसि किञ्चित् आलपन्ति। तद्वैगुण्यं विज्ञाय, रामः उद्विग्नः सञ्जातः, कृताञ्जलिः तं प्रमुखं मुनिम् उवाच—"भगवन्, कच्चित् मम किञ्चित् पूर्वकृतं कृत्यं दोषाय न जातम्, येन मुनयः विकारमुपगता इति।" "कच्चित् लक्ष्मणः मम अनुजः, प्रमादात्, मुनिभिः दृष्टः, स्वधर्मान्न व्यतिक्रम्य किञ्चित् अकरोत्?" "कच्चित् सीता, या भवतः सेवायाम्, मयि च शुश्रूषायाम्, न प्रमादात् स्वधर्मात् व्यतिक्रम्य किञ्चित् अकरोत्?" तदा स मुनिः, दीर्घायुषा तपसा च वृद्धः, कम्पमानः, रामं सर्वभूतहितं इदं वचनम् अब्रवीत्—"कथं वैदेह्याः किञ्चिद् वैगुण्यं स्यात्, या सद्गुणसम्पन्ना, धर्मे रममाणा, विशेषतः मुनिषु, वत्स?" "एषां मुनीनां चोद्वेगः केवलं तव कारणात्; राक्षसैः भीताः, ते मिथः संवादं कुर्वन्ति।" "अत्र खलु खरः नाम राक्षसः, रावणस्य भ्राता, यः जनस्थानवासिनः सर्वान् मुनीन् विनाशितवान्।" "स साहसो दारुणश्च, नरमांसादः, दर्पयुक्तः, पापात्मा, च त्वां सहेत न शक्नोति।" "यदा त्वं अस्मिनाश्रमे वससि, तदा राक्षसाः मुनीन् बाधितुम् आरब्धवन्तः।" "ते विकृतभीषणरूपाः, घोरदर्शनाः, विकटवेषधारिणः, प्रकटयन्ति भयंकरं रूपम्।" "पापकर्मणः, मलिनकर्मणः, शीघ्रं अन्यान् मुनीन् अभिद्रवन्ति, तेषां पुरतः अवमान्य स्थित्वा।