राजा स्वर्गं गतः, गुरुः च वनवासं गतः; अहं रामस्य आगमनं प्रतीक्षे, स एव महान् कीर्तिमान् च राजा। भरतस्य एते उत्तमाः वाक्याः श्रुत्वा, सर्वे मन्त्रिणः तथा पुरोहितः वसिष्ठः अपि अभ्युवादन्। "यद् उक्तं त्वया, भरत, तत् सत्यम् प्रशंसनीयम्; भ्रातृस्नेहसम्भूताः तव वाचः तव योग्याः एव।" "कः तव अनुमोदनं न करिष्यति, यः स्वकुलजनान् प्रति नित्यं भक्तः, भ्रातृस्नेहपरः, आर्यपथानुगामी च?" इति मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा, यद् तस्य मनसि अभिलषितम्, सः सारथिम् आज्ञापयत्—"मम रथं योजय।" प्रसन्नवदनः सः सर्वा मातरः सन्मान्य प्रणम्य, शत्रुघ्नसहितः रथं आरोहति। शीघ्ररथं समारुह्य, शत्रुघ्नः च भरतः च, परमसन्तोषसम्पन्नौ, मन्त्रिपुरोहितैः परिवृतौ प्रस्थितौ। आग्रे वसिष्ठप्रमुखाः वृद्धाः ब्राह्मणाः पूर्वदिशं नन्दिग्रामं प्रति अगच्छन्। अनाहूतः सेनापि, गजाश्वरथसमाकीर्णः, भरतस्य गमनं अनुगम्य, नगरवासिभिः सह प्रस्थितः। धर्मात्मा भ्रातृस्नेहयुक्तः भरतः शीघ्रं नन्दिग्रामं प्रति यायात्, रथे स्थितः, पादुकाभ्यां शिरसि धारयन्। ततः भरतः शीघ्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य, रथात् अवतर्य, वृद्धान् इदं वचनम् अब्रवीत्—"एतद् राज्यं मम भ्रातृणां त्यागेन दत्तम्; एता सुवर्णमण्डिताः पादुकाः तस्य राज्यस्य भारं वहन्ति।" त्यागपादुकाः शिरसि स्थापयित्वा, शोकार्तः भरतः सर्वे नागरिके इदं अब्रवीत्—"शीघ्रं एताभ्यां पादुकाभ्यां छत्रं धारय; ताभिः, गुरुणा च, धर्मः राज्ये तिष्ठति।" "मम भ्राता मैत्र्येन एतं त्यागं मम अर्पितवान्; राघवस्य आगमनं पर्यन्तं अहं तं रक्षिष्यामि।" "यदा शीघ्रं राघवाय पादुकाः प्रत्यर्पयिष्यामि, तदा रामस्य पादौ पादुकाभिः सह द्रक्ष्यामि।" "ततः भारमुक्तः, राघवेन सह संगतः, राज्यं गुरवे दत्त्वा वृद्धसेवायाम् योजयिष्ये।" "त्यागपादुकाः राघवाय दत्त्वा, राज्यं च अयोध्यां च, पापात् विमुक्तः भविष्यामि।" "यदा ककुत्स्थः अभिषिक्तः, प्रजाः च हृष्टाः सन्तुष्टाः च, तदा मम सुखं यशः च राज्यात् चतुर्गुणं भविष्यति।" इत्येवम् विलपन्, शोकार्तः, सः महात्मा भरतः नन्दिग्रामे मन्त्रिभिः सह दुःखेन राज्यं पालयति। सः प्रभुः, वल्कलवस्त्रधारी जटिलः, ऋषिवद् वेशधारी, नन्दिग्रामे सेनया सह वासं कृतवान्। भरतः भ्रातृस्नेहसम्पन्नः, रामस्य आगमनं काङ्क्षन्, भ्रातृवचनानुगामी, प्रतिज्ञायाम् स्थितः। पादुकाः अभिषिक्त्वा, भरतः नन्दिग्रामे निवसति, सर्वं राज्यं पादुकाभ्यः न्यस्तवान्। सः महात्मा भरतः पादुकाः अभिषिक्त्वा, तासाम् अधिकारतः राज्यं नित्यं पालयति। यदा किञ्चित् कार्यम् उद्भवति, वा बहुमूल्यं दानं आगच्छति, तदा भरतः प्रथमं पादुकाभ्यः अर्पयित्वा, ततः कार्यं यथायोग्यं करोति। इति श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य शतपञ्चदशतमः सर्गः वाल्मीकि-महाकाव्ये समाप्तः। भरतस्य प्रस्थानानन्तरम्, रामः आश्रमस्थः स्थित्वा, तापन्यासिनां चेष्टां चिन्तया अपि अपश्यत्। तान् तपस्विनः रामभक्तान्, चित्रकूटस्य पुरतः आश्रमे वसन्तान्, चिन्तितान् ददर्श। तेषां नेत्रैः भ्रूभङ्गैः च रामं सूचयन्तः, सन्दिग्धभावेन, यथाकथञ्चित् गूढं संवादं कुर्वन्ति। तेषां चिन्तां ज्ञात्वा, रामः उद्विग्नः अभवत्, अञ्जलिं कृत्वा, तपस्वीनां प्रमुखं संबोधितवान्—"भगवन्, मम पूर्ववृत्ते किमपि अनुचितं न दृश्यते, येन तपस्विनः व्यवसिताः स्युः?" "मम अनुजः लक्ष्मणः अपि किमपि असावधान्येन, ऋषिभिः दृष्टः, अनुचितं न आचरितवान्?" "सीता, यः भवतः सेवा परायणः, मम च ध्यानवती, सा अपि किमपि असावधान्येन, तस्याः अनुकूलं न आचरत्?" ततः तपस्वी, वृद्धः वर्षैः तपसा च, कम्पमानः वृद्धत्वेन इव, सर्वभूतहिते रामं प्रत्युवाच—"कैसा वैदेह्याः अनुचितं, या आर्यलक्षणसम्पन्ना, धर्मे रमते, तपस्विषु विशेषतः, प्रियः?" "तपस्विनां चिन्ता केवलं तव कारणात्; राक्षसैः भयभीताः, तं तं संवादं कुर्वन्ति।" "अत्र कश्चित् राक्षसः अस्ति, खरः नाम, रावणस्य भ्राता, यः जनस्थानवासिनः सर्वान् तपस्विनः अपहृत्य गतः।" "सः धृष्टः, क्रूरः, नरभक्षः, दुरात्मा, दर्पसम्पन्नः, तव साहसं न सहते, प्रियः।" "यदा त्वं अत्र आश्रमे वससि, तदा राक्षसाः तपस्विनः उपद्रवितुम् आरभन्त।" "ते विकृतवेषाः, भीषणरूपाः, घोरविकृतदर्शनाः, उत्पात्य दारुणं रूपं दर्शयन्ति।