भरतः सर्वान् मन्त्रिणः पुरोहितं च वसिष्ठं च सम्बोध्य उवाच—“अहं नन्दिग्रामं गमिष्यामि; अद्य सर्वान् युष्मान् विसर्जयामि। तत्र राघवविना दुःखं सहिष्ये। राजा स्वर्गं गतः, गुरुः वनवासं करोति; अहं रामस्य आगमनं प्रतीक्ष्ये, यः महात्मा प्रसिद्धः च राजा अस्ति।” तस्य महात्मनः भरतस्य एतादृशं धर्म्यम् वचनं श्रुत्वा सर्वे मन्त्रिणः पुरोहितः वसिष्ठः च वदन्ति—“यद् उक्तं त्वया भरत, तत् सत्यम् प्रशंसनीयम्; भ्रातृस्नेहसमुत्थानि तव वचनानि तव योग्यानि। को न अनुज्ञास्येत् त्वाम्, यः स्वजनस्नेहपरः, भ्रातृभावनिष्ठः, सत्पथानुगामी च?” मन्त्रिणां प्रियं वचनं श्रुत्वा, यद् स्वस्य इच्छानुकूलं, भरतः सारथिम् आदेशयति—“मम रथम् युञ्ज।” तदनन्तरं हर्षपूर्णमुखः भरतः सर्वा मातरः ससन्मानं नमस्कृत्य, शत्रुघ्नसहितः रथं आरोहति। शीघ्रगामिनि रथे समारूढौ शत्रुघ्नभरतौ परमप्रहर्षपूर्णौ मन्त्रिपुरोहितैः परिवृतौ प्रस्थितौ। अग्रे वृद्धाः वसिष्ठपुरस्कृताः सर्वे ब्राह्मणाः पूर्वदिशं नन्दिग्रामं प्रति ययुः। अनापृष्टं सैन्यं गजाश्वरत्समाकीर्णं भरतस्य गमनानुगतं नगरवासिभिः सह निर्गच्छति। धर्मात्मा भ्रातृस्नेहयुक्तः भरतः शीघ्रं नन्दिग्रामं याति, रथे स्थितः शिरसि पादुकाः धारयन्। ततः भरतः शीघ्रं नन्दिग्रामम् प्रविश्य, रथात् अवतीर्य, वृद्धान् इदं वचनं अब्रवीत्—“एषा राज्यं मम भ्रात्रा त्यागरूपेण दत्तम्; एता सुवर्णमण्डिताः पादुकाः तस्य क्षेमं वहन्ति।” त्यागपादुकाः शिरसि स्थाप्य, शोकसन्तप्तः भरतः सर्वं जनसमूहं प्रति अब्रवीत्—“शीघ्रं एता पूज्यपादुकाः छत्रेण आच्छादय; एताभिः गुरुणा च राज्ये धर्मः वर्तते। मम भ्राता मित्रभावेन मम इमं त्यागम् उपन्यास्य; तावत् तं राघवम् प्रतीक्ष्ये। शीघ्रं तासां पादुकानां राघवाय प्रतिपाद्य, रामस्य पादौ पादुकाभिः सह द्रक्ष्यामि। तदा भारमुक्तः राघवेन सह संगम्य, राज्यं गुरवे समर्प्य, वृद्धसेवायाम् प्रवृत्तः भविष्यामि। पादुकाः राघवाय, राज्यं च अयोध्यां च दत्त्वा, अहं पापात् विमुक्तः भविष्यामि। यदा ककुत्स्थः अभिषिक्तः स्यात्, जनाः हृष्टाः प्रमुदिताः च, तदा मम सुखं यशः च राज्यात् चतुर्गुणं भविष्यति।” एवं विलपन् शोकसन्तप्तः महात्मा भरतः नन्दिग्रामे मन्त्रिभिः सह दुःखितः राज्यं पालयति। सः प्रभुः वल्कलवसनः जटाधारी मुनिवद् नन्दिग्रामे सेनया सह निवसति। भरतः भ्रातृस्नेहयुक्तः रामागमनाकाङ्क्षी, भ्रातृवचनपालकः, व्रते स्थितः। पादुकाः अभिषिञ्च्य नन्दिग्रामे निवसति, सर्वं शासनं पादुकाभ्यः समर्प्य। पूज्यपादुकाः अभिषिञ्च्य, भरतः तासां अधीनतया राज्यं पालयति। यदा किञ्चिद् कार्यं वा, उत्तमं दानं वा आगच्छति, भरतः तद् प्रथमं पादुकाभ्यः समर्प्य, ततः यथायोग्यं कार्यं करोति। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य शतपञ्चदशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। भरतस्य गमनानन्तरं रामः आश्रमस्थः तत्र तपस्विनां चेष्टाम् उद्वीक्ष्य, चिन्तितः कौतूहलयुक्तः च अभवत्। तत्र रामपरायणाः आश्रमवासी तपस्विनः चित्रकूटस्य पुरतः सन्निहिताः, उद्विग्नाः इव दृश्यन्ते। तेषां नेत्रैः भ्रूभङ्गैः च रामं सूचयन्तः, सन्देहपूर्णाः, स्वयम् स्वयम् मध्ये च तुशब्दं संवादं कुर्वन्ति। तेषां चिन्तां ज्ञात्वा, रामः उद्विग्नः अभवत्, अञ्जलिं कृत्वा तपस्विनां प्रमुखं अभाषत—“भगवन्, मम पूर्ववृत्तेः किञ्चिद् अयुक्तं न दृश्यते, येन तपस्विनः उद्विग्नाः भवन्ति। मम अनुजः लक्ष्मणः कदाचित् प्रमादात् स्वस्य अयुक्तं कर्म न आचरति, यः मुनिभिः दृश्यते। सीता, यः भवतः सेवा परायणा मम च सावधानम्, कदाचित् प्रमादात् स्वस्य अयुक्तं आचरणं न आचरति।” ततः तपस्वी वृद्धः तपसा च कालात् कम्पमानः, रामं सर्वभूतहितं प्रति उवाच—“वैदेही, यः उत्तमचरित्रा धर्मानुरक्ता च, तपस्विनां मध्ये कदाचित् अयुक्तं कर्म न आचरति, प्रिये। एषा तपस्विनां चिन्ता केवलं त्वया कारणेन उत्पन्ना; राक्षसैः भीता इमे स्वयम् मध्ये संवादं कुर्वन्ति। अत्र खरो नाम राक्षसः अस्ति, रावणस्य भ्राता, यः जनस्थानस्थे तपस्विनः सर्वान् नष्टवान्। सः साहसी, क्रूरः, नरभक्षः, दर्पपूर्णः, दुष्टः च, सः तव सन्निधिं न सहते। यदा तव आश्रमे निवासः आरभ्य, तदा राक्षसाः तपस्विनः विघ्नयन्ति।” एवं श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे आदरणीयायोध्याकाण्डे एते सर्गाः समाप्ताः।