अयोध्यायां रामशोकसमाक्रान्तायां, सुरभिस्रग्भूषिताः पुरुषा न निष्क्रान्ताः, न च उत्सवान्सम्पादयन्ति स्म। रामेण सह अस्याः पुरीः शोभा नष्टा इव, सा अयोध्या न शोभते, यथा भस्मनैव रात्रिः न प्रकाशते। कदा मे भ्राता महोत्सवसमः पुनरायास्यति, यः अयोध्यां प्रमुदितां करिष्यति, यथा मेघाः ग्रीष्मे प्रमोदमावहन्ति? अयोध्यायाः मुख्यमार्गेषु न तु युवानः शोभनवस्त्रधारिणः गर्वितगमनेन सञ्चरन्ति। एवं बहुधा भाषमाणः भरतः पितुः निवेशनं प्रविवेश, यत् राजविहीनं सिंहविहीनं गुहानिव आसीत्। तत्र अन्तःपुरं तेजोविहीनं दृष्ट्वा, यथा सूर्यवर्जितो दिवसः, देवैरपि परित्यक्तं, धर्मात्मा भरतः शोकार्तः अश्रूणि मुमोच। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य चतुर्दशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। अथ मातृः अयोध्यायां स्थाप्य, धर्मनिष्ठः भरतः, शोकेन पीडितः, वृद्धजनान् इदं वचनमुवाच— "अहं नन्दिग्रामं गमिष्यामि; अद्य युष्मान् सर्वान् अनुज्ञापयामि। तत्र रामविरहदुःखमनुभूय स्थित्वा भविष्यामि। राजा स्वर्गं गतः, गुरुश्च वनं गतः; अहं रामागमनपर्यन्तं प्रतीक्ष्ये, स हि महान् कीर्तिमान् राजा।" भरतस्य धर्मात्मनः वाक्यं श्रुत्वा, मन्त्रिणः वसिष्ठश्च प्रोचुः— "यदुक्तं त्वया, भरत, तदवश्यं प्रशंसनीयं; भ्रातृस्नेहसमुत्थं तव वचनं युक्तमेव। को वा त्वां न अनुमन्येत, यः स्वजनानां नित्यं अनुरक्तः, भ्रातृस्नेहे स्थितः, सत्पथानुगः च?" मन्त्रिणां प्रियं वचनं श्रुत्वा, स्वेच्छानुकूलं च, भरतः सारथिम् आज्ञापयत्— "मे रथं युञ्ज।" हृष्टवदनः सः सर्वान् मातॄः प्रणम्य, महात्मा भरतः शत्रुघ्नसहितः रथमारोहत्। ततः शीघ्ररथमारुह्य, शत्रुघ्नभरतौ परमप्रहृष्टौ मन्त्रिभिः पुरोहितैश्च परिवृतौ प्रस्थितौ। अग्रे वसिष्ठमुख्या वृद्धजनाः ब्राह्मणाश्च पूर्वदिशं नन्दिग्रामाभिमुखं प्रस्थिताः। अनाहूतसेना हस्त्यश्वरथसमाकुला, नगरवासिभिः सह भरतं अनुगच्छन्ती निर्गता। धर्मात्मा भ्रातृस्नेही भरतः शीघ्रगामिनि रथे स्थित्वा, पादुके शिरसि कृत्वा, नन्दिग्रामं प्रति प्रस्थितः। ततः भरतः शीघ्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य, रथात् अवतीर्य, वृद्धजनान् इदं वचनमुवाच— "राज्यं मया भ्रात्रा त्यागेन दत्तम्; एता हेमभूषिताः पादुकाः तस्य पालनस्य भारमावहतः।" भरतः पादुकाः शिरसि कृत्वा, शोकार्तः सर्वान् नागरिकान् इदं वचनमुवाच— "शीघ्रं पादुकाभ्याम् छत्रं धारयत; एभ्यः, गुरुणा च, धर्मो राज्ये स्थितः। भ्राता मैत्र्या एतं त्यागं मयि न्यवेशयत्; यावत् राघवः प्रत्यागच्छति, तावत् अहं पालयिष्यामि। शीघ्रं राघवाय पादुकाः समर्प्य, रामस्य पादौ पादुकाभिः सह द्रक्ष्यामि। ततो भारविमुक्तः राघवसंयुक्तः, राज्यं गुरवे समर्प्य, वृद्धसेवायाम् आत्मानं न्यवेश्य भविष्यामि। पादुकाः राज्यं च रामाय दत्त्वा, अयोध्यां च, पापात् विमुक्तो भविष्यामि। यदा ककुत्स्थः अभिषिक्तः, प्रजाश्च प्रमुदिताः स्युः, तदा राज्यसुखात् चतुर्गुणं मे सुखं कीर्तिश्च भविष्यति।" एवं विलपन् शोकार्तः सः महात्मा भरतः मन्त्रिभिः सहितः नन्दिग्रामे राज्यं पालयन् वसन्। सः प्रभुः वाल्कलाजिनधारी जटामण्डितः, ऋषिवद्वेषधरः, सेनया सहितः नन्दिग्रामे न्यवसत्। भरतः भ्रातृस्नेही, रामागमकाङ्क्षी, भ्रातृशासनपालकः, व्रते स्थितः। पादुकाः अभिषिञ्च्य, राज्यं तासां अधीनं कृत्वा नन्दिग्रामे निवसत्। सः महात्मा भरतः पादुकाः अभिषिञ्च्य, तासां शासनात् राज्यं पालयन् अवसत्। यदा किञ्चिद् कार्यं वा द्रव्यं वा उपनियतं स्यात्, तदा भरतः प्रथमं पादुकाभ्यः निवेद्य, ततः कार्यं सम्यक् आचरति स्म। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य पञ्चदशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। भरतस्य प्रस्थानानन्तरम्, रामः आश्रमे स्थित्वा, तपस्विनां चेष्टितं चिन्तयन्, उद्वेगं च पश्यन्, तेषां वृत्तान्तं जिज्ञासमानेन मनसा निरीक्ष्य। तान् रामभक्तान् तपस्विनः, चित्रकूटपर्वतस्य समीपे आश्रमे वसन्तान्, उद्विग्नान् अपश्यत्। ते तपस्विनः नेत्रैः भ्रुकुटीभिः च रामं निर्दिशन्तः, संशयं कृत्वा, रहसि परस्परं संवादं कुर्वन्ति स्म। तेषां उद्वेगं विज्ञाय, रामः अप्यात्मनः चित्ते उद्वेगं प्राप्य, कृताञ्जलिः प्रमुखं तपस्विनं वाक्यमुवाच— "भगवन्, कच्चिद् मम किञ्चिद् अतीतानुचितं नास्ति, येन एते तपस्विनः विक्लवाः जाताः?" एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य षोडशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः।