रामस्य गमनानन्तरं नगर्यां युवतयः शोकसन्तप्ताः न चन्दनागुरुशुभ्रैः गन्धैः न नवानां मालानां भूषणेभ्यः स्वं शरीरं शोभयन्ति स्म। पुरुषाश्च रमणीयमाल्यधारिणः नगर्यां न विचरन्ति, न च उत्सवाः क्रियन्ते स्म, सर्वे रामशोकविषये निमग्नाः। नूनं भ्रात्रा सह अस्याः पुरीयाः शोभा अपगता; न हि अयोध्या विराजते, यथा भस्मशेषरात्रिः तेजसा रहिता। कदा पुनः मे भ्राता महोत्सववत् पुनरागमिष्यति, यः ग्रीष्मे मेघवद् अयोध्यायाः हर्षं करिष्यति? अयोध्यायाः राजमार्गाः न तु तदा युवानां सुशोभितवस्त्रधारिणां गर्वितगमनेन संकुलाः सन्ति। एवं बहुविधं भाषमाणः सः पितुः निवेशनं प्रविवेश, यः राजा-विहीनः सिंहशून्यगुहावत् अभवत्। तत्र अन्तःपुरं तेजःहीनं दृष्ट्वा, यथा दिवा सूर्यरहितः, देवैः परित्यक्तं, धर्मात्मा भरतः दुःखार्तः अश्रूण्यपातयत्। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य चतुर्दशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः भरतः मातॄः अयोध्यायाम् उपवेश्य, दुःखातुरः, स्थिरबुद्धिः, वृद्धान् इदं वचनम् उवाच— "अहं नन्दिग्रामं गमिष्यामि; अद्य एव सर्वान् युष्मान् अभिवाद्य निर्गच्छामि। तत्र रामविरहदुःखं सहिष्ये। राजा स्वर्गं गतः, गुरुर्वनं गतः; अहं रामस्य आगमनपर्यन्तं प्रतीक्षे, स एव महात्मा राजा भविष्यति।" इति महात्मनः भरतस्य वाक्यं श्रुत्वा मन्त्रिणः पुरोहितश्च वसिष्ठः प्रोचुः— "यदुक्तं त्वया, भरत, तत् सत्यमेव, भ्रातृस्नेहसमुत्थानि वचनानि तव योग्यानीति। को वा त्वामनुमोदेत न, यो बन्धुषु सदा भक्तः, भ्रातृप्रेमनिष्ठः, सत्पथानुगामी च?" मन्त्रिणां प्रियं वचनं श्रुत्वा, तस्य मनःप्रयुक्तं, सः सारथिं प्राह— "मम रथं योजय।" सः हृष्टवदनः सर्वा मातरः प्रणम्य, महात्मा शत्रुघ्नसहितः रथमारूढः। ततः शीघ्ररथमारूढौ शत्रुघ्नभरतौ, परमप्रहृष्टौ, मन्त्रिपुरोहितैः परिवृतौ प्रस्थितौ। पुरतः वसिष्ठमुख्याः वृद्धाः ब्राह्मणाश्च पूर्वदिशं नन्दिग्रामाभिमुखं जग्मुः। अनाहूतसेना हस्त्यश्वरथसमाकुला भरतस्य गमनानुगता, सर्वे नगरवासिनः सह। धर्मात्मा भरतः भ्रातृस्नेहितः शीघ्रं नन्दिग्रामं प्रायात्, रथे स्थित्वा पादत्राणानि शिरसि धारयन्। ततः भरतः शीघ्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य, रथात् अवतीर्य, वृद्धान् इदं वचनम् उवाच— "एतद्राज्यं भ्रात्रा मया त्यागवद् दत्तम्; एतानि सुवर्णमण्डितानि पादत्राणानि तस्य क्षेमं वहन्ति।" भरतः त्यागपादत्राणानि शिरसि स्थाप्य, दुःखार्तः, सर्वान् नगरवासिनः इदं वचनम् उवाच— "शीघ्रं एतेषां पादत्राणानां छत्रं धारयत; एतेषां च गुरोः च प्रसादेन धर्मः राज्ये तिष्ठति। भ्राता मम स्नेहात् एतं त्यागं मयि न्यस्तवान्; यावत् राघवः न आगच्छति, तावत् अहं तस्य रक्षणं करिष्यामि। शीघ्रं राघवाय प्रतिनिवर्त्य एतानि पादत्राणानि, रामस्य पादौ सह तैः द्रक्ष्यामि। ततः भारं विमुच्य, राघवसंयुक्तः, राज्यं गुरवे समर्प्य, वृद्धसेवायाम् आत्मानं नियोजयिष्यामि। त्यागपादत्राणानि राघवाय दत्वा, राज्यं च अयोध्यां च, पापात् विमुक्तः भविष्यामि। यदा ककुत्स्थः अभिषिक्तः स्यात्, प्रजाः प्रमुदिताः स्युः, तदा मम हर्षः कीर्तिश्च राज्यात् चतुर्गुणा भविष्यति।" इति शोकसंतप्तः, तं जनसमूहं संबोध्य, भरतः मन्त्रिभिः सहितः नन्दिग्रामे दुःखेन राज्यं पालयामास। सः प्रभुः वाल्कलजटाधारी, मुनिवद् वसन, नन्दिग्रामे सेनया सह वसन्, वीर्यवान् भरतः। भ्रातृस्नेहितः, रामागमनकाङ्क्षी, भ्रातृवचनपालकः, सत्यप्रतिज्ञः च भरतः। पादत्राणानि प्रतिष्ठाप्य, भरतः नन्दिग्रामे वसन्, राज्यभारं तेषां पादत्राणानां अधीनं कृतवान्। सः महात्मा भरतः पादत्राणानि प्रतिष्ठाप्य, तेषां शासनात् राज्यं पालयामास। यदा किञ्चिद् कार्यं वा, द्रव्यं वा उपनयेत्, तदा भरतः आदौ पादत्राणेभ्यः निवेद्य, ततः कार्यं सम्यक् आचरति स्म। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य पञ्चदशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। भरतस्य प्रस्थिते तु, रामः आश्रमे स्थित्वा, तत्र तापसानां विकारं चिन्तयन्, सशङ्कः अपश्यत्। आश्रमे चित्रकूटस्य पुरतः वसन्तः, रामभक्ताः, ते तापसाः चिन्तार्ताः इव दृष्टाः। ते नेत्रभ्रूविलोकनैः रामं संकेत्य, मन्दं मन्दं रहसि परस्परं संवादं चक्रुः। तेषां चिन्तां ज्ञात्वा, रामः उद्विग्नः अभवत्, सः कृताञ्जलिः, तं मुख्यं मुनिं इदं वचनम् उवाच।