अथ रामस्य वनगमनात्, अयोध्यायां न शोभनानां रथानां शब्दः, न च मृदुहयस्य हयनिःस्वनः, न मदविभ्रान्तगजस्य निनादः, न च महत्तराणां यानानां कलकलः श्रूयते स्म। रामविरहदुःखेन तत्र युवतयः क्लिष्टचित्ताः, दिव्यचन्दनागुरुशीतलमाल्याभरणैः स्वदेहं न भूषयन्ति स्म। पुरुषाश्च शोभनमाल्यधराः नगरात् निर्गत्य न विहरन्ति, न च उत्सवाः क्रियन्ते स्म नगर्याम्, रामशोकाभिभूतायाम् अयोध्यायाम्। नूनं भ्रात्रा सह एषा नगर्याः प्रभा गता; अयोध्या न शोभते, यथा भस्मनैव रात्रिः न दीप्यते। कदा नु मे भ्राता महोत्सवसमः पुनरागमिष्यति, यथा वर्षकाले मेघाः ग्रीष्मशान्तये भवन्ति, तथा अयोध्यायाः प्रमोदाय आगमिष्यति। अयोध्यायाः राजमार्गेषु न तु युवानः शोभनवसनाः गर्वगमनेन सञ्चरन्ति। इति बहुधा भाषमाणः, स पितुः गृहम् प्रविवेश, यत्र राजा नास्ति, सिहेन त्यक्तगुहामिव। ततः अन्तःपुराणि तेजोहीनानि दृष्ट्वा, दिवसस्य सूर्यवर्जितस्येव, देवैः परित्यक्तानि, धर्मात्मा भरतः, शोकसन्तप्तः, अश्रूणि मुंचन् तस्थौ। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य चतुर्दशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः मातॄन् अयोध्यायां स्थाप्य, धर्मनिष्ठः भरतः, शोकातुरः, ज्येष्ठान् इदम् उवाच— "नन्दिग्रामं गमिष्यामि; अद्य सर्वान् युष्मान् अनुज्ञापयामि। तत्र रामविरहदुःखं सहिष्ये। राजा स्वर्गं गतः, गुरुर्वने वसति; रामस्य प्रतिपालयन् आगमनं, तस्यैव महात्मनः राज्यं दास्यामि।" एवं महात्मनः भरतस्य सुभाषितं वाक्यं श्रुत्वा, मन्त्रिणः सर्वे, पुरोहितश्च वसिष्ठः, तं प्रहृष्टाः ऊचुः— "यत्त्वया उक्तं, भरत, तद् वास्तवमेव शोभनम्; भ्रातृस्नेहात् जातं वचनं तव युक्तमेव। को वा त्वाम् अनुमोदेत न, यो बन्धुषु सदा निष्ठः, भ्रातृप्रेमपरायणः, आर्यपथानुगः?" मन्त्रिणां वचनं प्रियं स्वाभिलषितं श्रुत्वा, भरतः सारथिम् आदेशयामास— "मे रथं योजय।" स तदा प्रमुदितमुखः, सर्वाः मातरः प्रणम्य, शोभनः शत्रुघ्नसहितः रथमारोहत्। ततः शीघ्ररथमारुह्य, शत्रुघ्नभरतौ, परमप्रीतौ, मन्त्रिपुरोहितैः परिवृतौ, प्रस्थितौ। अग्रे वसिष्ठमुख्या वृद्धाः ब्राह्मणाश्च पूर्वदिशं नन्दिग्रामाभिमुखं जग्मुः। अनुयायिन्यपि सेना, गजाश्वरथसमाकुला, नगरवासिभिः सह भरतस्य पृष्ठतः प्रस्थिताऽभवत्। धर्मात्मा भ्रातृस्नेहयुक्तः भरतः, शीघ्रं नन्दिग्रामं प्रति रथस्थः, शिरसि पादुकाः धारयन्, ययौ। ततः भरतः शीघ्रं नन्दिग्रामम् प्रविश्य, रथात् अवतीर्य, ज्येष्ठान् इदं वचनम् उवाच— "एतद् राज्यं भ्रात्रा मया त्यागवत् दत्तम्; एता सुवर्णभूषिताः पादुकाः तस्य संरक्षणभारं वहन्ति।" स पादुकाः शिरसि स्थाप्य, दुःखातुरः, समस्तनगरजनाय व्याहरत्— "शीघ्रं छत्रं एताभ्यां पूजिताभ्यां पादुकाभ्यां धारयन्तु; एभ्यः, गुरोश्च, धर्मः राज्ये तिष्ठति। भ्राता मे स्नेहात् एतत् त्यागं मयि न्यवेदयत्; यावत् रामः न आगच्छति, तावत् रक्षिष्यामि। शीघ्रं रामाय पादुकाः प्रत्यर्प्य, तयोः सह चरणयोः दर्शनं करिष्यामि। ततो भारमुक्तः, रामसहितः, राज्यं गुरवे दत्त्वा, ज्येष्ठसेवायाम् आत्मानं न्यस्यामि। रामाय त्यागपादुकाः, राज्यं च अयोध्यां च दत्त्वा, अहं पापात् विशुद्धो भविष्यामि। काकुत्स्थे अभिषिक्ते, प्रजासु प्रमुदितासु, मम राज्यात् चतुर्गुणं सुखं यशश्च स्यात्।" एवं शोकपरायणः, स दुःखितः भरतः, मन्त्रिभिः सह नन्दिग्रामे राज्यं शशास। स प्रभुः, वाल्कलाजिनधारी, जटिलः, मुनिवद्वेष्टितः, सेनया सह नन्दिग्रामे वसन्, भ्रातृस्नेहपरायणः, रामागमनाकाङ्क्षी, भ्रातृवाक्यानुवर्ती, व्रते दृढः। पादुकाः अभिषिच्य, भरतः नन्दिग्रामे निवसन्, सर्वं शासनं तासां पादुकानां अधीनं कृतवान्। ताः पूजिताः पादुकाः अभिषिच्य, सदा तासां शासनात् राज्यं पालयामास। यदा किञ्चिद् कार्यं, वा द्रव्यं समुपनयेत्, भरतः ताः पादुकाः आदौ अर्पयित्वा, ततः यथाविधि तद् कार्यं सम्पादयामास। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डस्य पञ्चदशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। भरतस्य गमनानन्तरं, रामः तत्राश्रमे स्थित्वा, तपस्विनां चेष्टाम्, चिन्तायुक्तः, ससन्देहं च, निरीक्षते स्म। तान् तपस्विनः, रामभक्तान्, चित्रकूटस्य पुरतः आश्रमे स्थितान्, व्याकुलानिव दृष्ट्वा, रामः तेषां दृष्टिपातं भ्रुकुटीमुद्रां च निरीक्ष्य, ते चोपश्लिष्टाः, मन्दं मन्दं रहसि समालोचयन्तः, रामं निर्दिशन्ति स्म। एवं कथा प्रवहति।