अयोध्यायाः दशरथस्य पुत्रः भरतः, दुःखेन दग्धशरीरः, शोकातुरः, अलङ्कारवर्जितः, स्त्रीव दुःखिता, तैलाद्युपयोगात् निषिद्धः, अलङ्काररहितः च तस्य नगरी अपि दुःखेन दग्धा। यथा वर्षाकाले सूर्यस्य प्रकाशः मेघसमूहैः नीलवर्जितैः छन्नः अस्ति, तथा अयोध्यायाः शोभा अपि शोकच्छायया आच्छादिता अभवत्। तदा भरतः, दशरथस्य तेजस्वी पुत्रः, रथस्थः तं उत्तमं रथं संचालयन्तं सारथिं संबोधितवान्। सः सारथिं पप्रच्छ—“किमर्थं अद्य अयोध्यायां तस्य गम्भीरस्य गानस्य वाद्यस्य च शब्दः न श्रूयते, यथा पूर्वं श्रूयते स्म? सुरभिः मद्यस्य माल्यानां च क्षीणा, चन्दनागरसुगन्धः च सर्वत्र न प्रवहति। उत्तमेषु रथेषु शब्दः, अश्वानां मृदुहिन्हनम्, मदोन्मत्तगजानां हृष्टनिनादः, महान् रथनादः च न श्रूयते, यदा रामः निर्वासितः। रामस्य गमनात्, युवतयः दुःखिता, न चन्दनागरसुगन्धं नूतनमाल्यं वा धारयन्ति। पुरुषाः अपि शोभनमाल्यधारिणः नगरस्य उत्सवेषु न गच्छन्ति, दुःखेन अभिभूताः। निश्चितं, भ्रातृवियोगेन, अयोध्यायाः तेजः गतम्; सा नगरी न दीप्तिमती, यथा भस्ममात्ररात्रिः न दीप्तिमती। कदा मम भ्राता रामः महोत्सववत् पुनः आगमिष्यति, अयोध्यायाः हर्षं वर्धयन्, यथा मेघाः ग्रीष्मे शीतलतां ददाति? अयोध्यायाः मुख्यमार्गेषु न युवा, शोभनवस्त्रधारिणः, गर्वितगमनः, न दृश्यन्ते।” एवं बहुधा भाषमाणः भरतः पितुः गृहम् प्रविष्टवान्, यत्र राजा नास्ति, यथा सिंहेन त्यक्तं गुहं। तत्र, अन्तःपुरस्य शोभा नष्टा, यथा सूर्यरहितः दिनः, देवैरपि त्यक्तः, भरतः आत्मनिग्रहवान्, गम्भीरदुःखेन अश्रूणि मुमोच। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य चतुर्दशशततमः सर्गः समाप्तः। ततः, मातरः अयोध्यायां स्थापयित्वा, भरतः धैर्यवान्, शोकदग्धः, वृद्धान् इदं वचनम् उवाच—“नन्दिग्रामं गच्छामि; अद्य सर्वान् विसर्जयामि। तत्र रामवियोगदुःखं सहिष्ये। राजा स्वर्गं गतः, गुरुर्वनवासः, अहं रामस्य आगमनस्य प्रतीक्षा करिष्यामि; स एव महान् प्रसिद्धः राजा।” तस्य महात्मनः भरतस्य उत्तमं वचनं श्रुत्वा, मन्त्रिणः वसिष्ठः पुरोहितः च सर्वे अभ्यनुयुञ्जन्—“यद् उक्तं तव, भरत, तत् प्रशंसनीयम्; भ्रातृस्नेहसम्भूतं वचनं तव योग्यं। को न अनुमन्येत तव, यः सदा स्वजनसम्बद्धः, भ्रातृस्नेहपरः, आर्यपथे स्थितः?” मन्त्रिणां प्रियं वचनं श्रुत्वा, यद् इच्छितम्, भरतः सारथिं उवाच—“मम रथं युञ्ज।” हृष्टवदनः, मातृभिः सन्मान्य, भरतः रथम् आरोहितवान्, शत्रुघ्नेन सह। ततः शीघ्ररथारूढौ शत्रुघ्नः भरतः च, परमसन्तुष्टौ, मन्त्रिभिः पुरोहितैः च परिवृतौ, नन्दिग्रामं प्रति प्रस्थितौ। अग्रे वसिष्ठप्रमुखाः वृद्धाः, सर्वे ब्राह्मणाः, पूर्वदिशं ययुः। अनाहूतसेना, गजाश्वरथसमाकीर्णा, भरतस्य गमनं अनुगच्छन्ती, नगरेषु वासिभिः सह प्रस्थिताः। भरतः, धर्मात्मा, भ्रातृस्नेहयुक्तः, शीघ्रं नन्दिग्रामं गच्छन्, रथस्थः, रामपादुकां शिरसि स्थापयन्। ततः भरतः शीघ्रं नन्दिग्रामं प्रविष्टवान्, रथात् अवतीर्य, वृद्धान् इदं वचनम् उवाच—“राज्यं मम भ्रात्रा त्यागेन दत्तम्; एता सुवर्णमण्डिताः पादुकाः तस्य कल्याणस्य भारं वहन्ति।” भरतः, पादुकाः शिरसि स्थापयित्वा, दुःखेन सम्युक्तः, नागरिकसमूहं संबोधितवान्—“शीघ्रं छत्रं एताभ्यः पादुकाभ्यः धारयत; ताभ्यः, मम गुरुणा च, धर्मः राज्ये वर्तते। भ्राता मैत्रीसम्भूतं त्यागं मयि न्यस्तवान्; यावत् रामः आगच्छति, तावत् रक्षिष्ये। शीघ्रं रामाय पादुकाः प्रतिपाद्य, तस्य पादौ सह पादुकाभिः द्रक्ष्यामि। तदा, भारमुक्तः, रामेन सह पुनः मिलित्वा, राज्यं गुरवे समर्प्य, वृद्धसेवायां यतिष्ये। रामाय त्यागपादुकाः, राज्यं च अयोध्यां च दत्त्वा, पापात् शुद्धः भविष्यामि। यदा काकुत्स्थः अभिषिक्तः, प्रजाः हृष्टाः, तदा मम हर्षः, कीर्तिः च, राज्यात् चतुर्गुणा भविष्यति।” एवं विलपन्, दुःखितः, भरतः नन्दिग्रामे मन्त्रिभिः सह शोकग्रस्तः राज्यं पालयन्। सः प्रभुः, वल्कलचीरवसनः, जटिलः, ऋषिवत् वसनः, नन्दिग्रामे सेनया सह वासं कृतवान्। भरतः, भ्रातृस्नेहयुक्तः, रामस्य आगमनाकाङ्क्षी, भ्रातृवचनपालकः, सत्यनिष्ठः। पादुकाः अभिषिक्त्वा, भरतः नन्दिग्रामे वासं कृतवान्, सर्वं शासनं पादुकाभ्यः न्यस्तवान्। ततः श्रीमान् भरतः, पूजनीयाः पादुकाः अभिषिक्त्वा, सदा ताभ्यः शासनं कृत्वा राज्यं पालयन्।