अथ अयोध्यायाः नगरं रामविरहशोकात् विविधैः दैन्यरूपैः उपमाभिः वर्णितम्। तत्र बलवता धनुषा यथा तन्त्रीच्छिन्नं भूमौ पतितं, तथा नगरं शक्तिहीनं दृष्टम्। यथा युद्धे वीर्यवान् अश्वारूढः युवतीं त्यक्त्वा सुभूषणानि विसृज्य दीनां कृत्वा गच्छेत्, तथा अयोध्या रम्यतया रहिता अभवत्। यथा महान् सरः जलरहितः, तटभङ्गः, महामीनकूर्मयुक्तः, पद्मानां रहितः, तथा नगरः शोकेन शुष्कः अभवत्। यथा दुःखिता स्त्री, अलङ्कृतिहीना, शोकदग्धाङ्गी, अनुलेपनवर्जिता, तथा अयोध्या शोकेन तप्तवद् अभवत्। यथा वर्षाकाले सूर्यप्रभा घनैः छन्ना, नीलमेघसमूहमध्ये लीना, तथा नगरस्य शोभा लुप्ता अभवत्। ततः श्रीदशरथस्य पुत्रः भरतः रथस्थः रथवाहकं समुपस्थाय इदं वचनम् उवाच— "किम् कारणं यत् अद्य अयोध्यायां गानवाद्यनिनादः पूर्ववत् न श्रूयते?" तत्र सुरभिः मदमाल्यानां क्षीणा, धूपागारुगन्धः सर्वत्र न वायति। शोभनरथनिनादः, अश्वानां मृदुह्रादः, मदोन्मत्तगजानां गर्जनम्, महान् रथध्वनिः अपि रामविरहे नास्ति। रामस्य गमनात् युवतयः शोकाकुलाः, चन्दनागारुमाल्यैः स्वयम् न अलङ्कुर्वन्ति। पुरुषाः शोभनमाल्यधारिणः नगरविहाराय न गच्छन्ति, उत्सवाः अपि रामशोकात् न सम्पद्यन्ते। निश्चितं मम भ्रातृणि नगरस्य प्रभा गता; अयोध्या न दीप्तिमती, यथा भस्मरात्रिः न दीप्तिमती। कदा मम भ्राता महोत्सववत् आगमिष्यति, यथा मेघाः ग्रीष्मे सुखं ददाति, तथा अयोध्यायाः आनन्दं दास्यति? मुख्यमार्गाः अपि युवानां शोभायुक्तवस्त्रधारिणां गर्वितपदगमनैः न पूर्णाः। इति बहुधा भाषमाणः भरतः पितुः गृहम् प्रविष्टः, सिंहरहितगुहावत् राजरहितं गृहं दृष्ट्वा। तत्र अन्तःपुरं तेजोहीनं, दिवाकररहितदिवसवत्, देवैः त्यक्तम् इव दृष्ट्वा, संयतात्मा भरतः गम्भीरशोकवशात् अश्रूणि मुमोच। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य शतचतुर्दशाधिकशततमः सर्गः समाप्तः। ततः भरतः मातरः अयोध्यायां स्थाप्य, दुःखातुरः, स्थिरः, वृद्धजनान् प्रति इदं वचनम् उवाच— "नन्दिग्रामं गमिष्यामि; अद्य सर्वान् विसृज्य, तत्र रामविरहे दुःखं सहिष्ये। राजा स्वर्गं गतः, गुरुः वनवासम् उपगतः; रामस्य आगमनं प्रतीक्ष्ये, स एव महातेजस्वी राजा।" भरतस्य एतद् उत्तमवचनं श्रुत्वा, मन्त्रिणः पुरोहितः च वसिष्ठः च अभाषन्त— "यद् उक्तं त्वया, भरत, तद् प्रशंसनीयम्; भ्रातृस्नेहसमुत्थितानि वचनानि तव योग्यतानि।" को न अनुमन्येत त्वां, यः सदा स्वजनभक्तः, भ्रातृस्नेहान्वितः, आर्यपथानुगामी च? मन्त्रिणां वचनानि प्रियाणि श्रुत्वा, भरतः रथवाहकं प्रति 'मम रथं योजय' इति उक्तवान्। आनन्दितमुखः सः मातरः सर्वाः सन्मान्य, शोभनरथं समारुह्य, शत्रुघ्नसहितः गतः। शीघ्ररथारूढौ शत्रुघ्नभरतौ, परमसन्तोषसंपन्नौ, मन्त्रिपुरोहितैः परिवृतौ, नन्दिग्रामं प्रति प्रस्थितौ। अग्रतः वसिष्ठाद्याः वृद्धजनाः, सर्वे ब्राह्मणाः, पूर्वदिशं प्रति नन्दिग्रामं जग्मुः। अनाहूतसेना गजाश्वरथसमाकुला, नगरवासिनः सहिताः, भरतस्य गमनं अनुगच्छन्ति स्म। भरतः धर्मात्मा भ्रातृस्नेहयुक्तः, रथस्थः, शीघ्रं नन्दिग्रामं प्रति गतः, रथस्थः स्वशिरसि रामस्य पादुकाः धारयन्। ततः भरतः शीघ्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य, रथात् त्वरया अवतीर्य, वृद्धजनान् प्रति इदं वचनम् उवाच— "एष राज्यं मम भ्रातृणा त्यागरूपेण दत्तम्; एता सुवर्णमण्डिताः पादुकाः तस्य कल्याणं वहन्ति।" भरतः दुःखातुरः, पादुकाः शिरसि स्थाप्य, सर्वनगरवासिभ्यः इदं वचनम् उवाच— "शीघ्रं एता पूज्यपादुकाः छत्रेण आच्छादयत; ताभ्यां गुरुणा च धर्मः राज्ये स्थितः।" मम भ्राता मैत्र्येन एतत् त्यागं मम समर्पितवान्; अहम् तद् राघवागमनपर्यन्तम् रक्षिष्ये। शीघ्रं राघवे पादुकाः प्रत्यर्प्य, तस्य पादौ सह पादुकाभिः द्रक्ष्यामि। तदाऽहम् भारमुक्तः, राघवेन सह मिलित्वा, राज्यं गुरवे समर्प्य, वृद्धसेवायां यतिष्ये। राघवे पादुकाः, राज्यं, अयोध्यां च दत्त्वा, अहम् पापमुक्तः भविष्यामि। ककुत्स्थे अभिषिक्ते, प्रजाः हर्षिताः, आनन्दिताः च, मम सुखं कीर्तिः च राज्यात् चतुर्गुणं भविष्यति। इत्येवम् शोकातुरः, विलपन्, श्रीमान् भरतः नन्दिग्रामे मन्त्रिभिः सह दुःखितः राज्यं पालयामास। सः प्रभुः, वल्कलवस्त्रधारी, जटाधारी, ऋषिवद् वेशधारी, नन्दिग्रामे सेनया सह वासमकरोत्।