यथा भग्नकूपः भूमिः विदीर्णा च सन्नता, भग्नपात्रैः परिवृतः, जलरहितः पतितः च, तथा तदा अयोध्या दृष्टा। यथा महद् धनुः, बलिनाः सन्नद्धं सम्यक् विनद्धं च, शरैः छिन्नं भूमौ पतितं, तस्य ज्या भग्ना, तथा सा नगरी अभवत्। यथा युद्धे वीर्यशालिना अश्वारूढेन सहसा परित्यक्ता कन्या, त्यक्ताभरणा, दुर्बला, अनाथा च, तथा अयोध्या अवलोकिता। यथा महती तडागः, जलरहितः, बहुभिः मत्स्यकच्छपैः पूर्णः, भग्नतीरः, पद्मविहीनः च, एवं सा नगरी शून्या अभवत्। यथा स्त्री, शोकदग्धा, अनलङ्कृता, शरीरं शोकाग्निना दग्धं, गन्धानुलेपनवर्जिता, अलङ्काररहिताऽपि, तथा अयोध्या दुःखिता दृष्टा। यथा वर्षाकाले मेघसमूहेन छादितं सूर्यप्रभा न दृश्यते, नीलमेघगम्भीरैः आच्छन्ना, तथा नगरी तमसा आवृता इव। एवं स्थिते, भरतः महातेजाः दशरथात्मजः, रथे स्थित्वा, उत्तमं रथं संचालयन्तं सारथिं इत्युवाच— "कस्मात् अद्य नगरे अयोध्यायाम् गम्भीरः गीतवादित्रध्वनिः न श्रूयते, यथा पूर्वं श्रूयते स्म? सुरभिः मद्यपुष्पाणां नष्टा, अगुरुधूपगन्धः सर्वत्र न वीयते। रथानां शब्दः, अश्वानां मृदुह्नादः, मदोन्मत्तगजानां करजितः, महद् यानसंघर्षणं च न श्रूयते, यतः रामः प्रव्राजितः। रामे निर्गते, युवतयः संतप्ताः, न चन्दनागुरुपुष्पैः अलङ्क्रियन्ते। पुरुषाः अपि शोभनमाल्यविभूषिताः न विहरन्ति, उत्सवानि नगरे न च क्रियन्ते, रामशोकसमाकुलायाम्। नूनं भ्रात्रा सह अस्याः पुरीः प्रभा गता; अयोध्या न शोभते, यथा भस्मशेषरात्रिः न दीप्तिम् आवहति। कदा मे भ्राता महोत्सववद् पुनः आगमिष्यति, यथा वर्षधाराः ग्रीष्मे हर्षं वहन्ति? मुख्यमार्गाः अपि अयोध्यायाः न सन्ति युवानां जनसमूहैः, शोभनवस्त्रधारिणां, गर्वेण चलतां।" एवं बहुधा भाषमाणः भरतः पितुः निवेशनं प्रविवेश, यत्र राजा नास्ति, सिहेन त्यक्तगुहा इव। तत्र अन्तःपुरं शोभाविहीनं दृष्ट्वा, दिवा सूर्यरहितं इव, देवैः परित्यक्तं, जितेन्द्रियः भरतः दुःखितः अश्रूणि मुमोच। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य चतुर्दशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। अनन्तरं, मातॄन् अयोध्यायाम् स्थाप्य, धर्मात्मा भरतः, शोकेन संतप्तः, वरिष्ठान् इदं वचनम् उवाच— "अहं नन्दिग्रामं गमिष्यामि; अद्य एव सर्वान् भवतः अनुज्ञापयामि। तत्र रामवियोगजनितं शोकं सहिष्ये। राजा दिवं गतः, गुरुश्च वनवासे वसति; अहं रामस्य प्रतीक्षां करोमि, स एव महान् कीर्तिमान् राजा भविष्यति।" एवं महात्मनः भरतस्य वाक्यं श्रुत्वा, सर्वे मन्त्रिणः पुरोहितः वसिष्ठः च वाक्यम् ऊचुः— "यत् त्वया उक्तं, भरत, तद् सत्यमेव प्रशंसनीयं च; भ्रातृस्नेहसमुत्थानि वचनानि त्वयि युक्तानि। को वा त्वां न अनुमन्येत, यो भ्रातृस्नेहसमन्वितः, कुलपथे स्थितः?" मन्त्रिणां प्रियं वचनं श्रुत्वा, यथाश्रेयसम्, सः सारथिम् उवाच— "मे रथं योजय।" सः हृष्टमुखः, मातॄन् सम्यक् प्रणम्य, शोभनः भरतः शत्रुघ्नसहितः रथमारोहत्। ततः शीघ्ररथमारुह्य, शत्रुघ्नभरतौ, परमसन्तुष्टौ, मन्त्रिपुरोहितैः परिवृतौ, प्रस्थितौ। अग्रे वरिष्ठाः वसिष्ठपुरोगमाः सर्वे ब्राह्मणाः च, पूर्वदिशं नन्दिग्रामाभिमुखं प्रस्थिताः। अनाहूतसेना, हस्त्यश्वरथसमाकुला, भरतस्य पृष्ठतः, सर्वैः नगरवासिभिः सह, ययौ। भरतः धर्मात्मा, भ्रातृस्नेहयुक्तः, शीघ्रं नन्दिग्रामं जगाम, रथे स्थितः, पादुके शिरसि धारयन्। ततः भरतः शीघ्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य, रथात् सत्वरं अवतीर्य, वरिष्ठेभ्यः इदं वचनम् उवाच— "एष राज्यं मया भ्रात्रा त्यागेन दत्तम्; एता स्वर्णमण्डिताः पादुकाः तस्य शुश्रूषां वहन्ति।" भरतः पादुकाः शिरसि निधाय, शोकेन संतप्तः, सर्वेभ्यः नगरवासिभ्यः इदं वचनम् उवाच— "शीघ्रं एभ्यः पूज्याभ्यः पादुकाभ्यः छत्रं धारयत; एभिः च गुरुणा च धर्मः राज्ये स्थितः। भ्राता मम स्नेहात् एतं त्यागं न्यासरूपेण मयि न्यस्तवान्; अहं राघवागमनपर्यन्तम् रक्षिष्यामि। यदा शीघ्रं ताः पादुकाः राघवाय दास्यामि, तदा रामपादौ पादुकासहितौ द्रक्ष्यामि। ततः भारविमुक्तः, राघवेण सह मिलित्वा, राज्यं गुरवे समर्प्य, वरिष्ठानां सेवा करिष्यामि। यदा पादुकाः राज्यं च अयोध्यां च राघवाय दास्यामि, तदा पापात् विमुक्तः भविष्यामि। यदा ककुत्स्थः अभिषिक्तः भविष्यति, प्रजाः प्रमुदिताः च, तदा मम हर्षः कीर्तिः च राज्यात् चतुर्गुणा भविष्यति।" एवं विलपन्, दुःखितः, सः महात्मा भरतः नन्दिग्रामे मन्त्रिभिः सहितः दुःखितः एव राज्यं पालयामास।