अयोध्यापुरी तु तदा, रमणीयसुरासवपात्रैः भिन्नैः शून्यैश्च आवृतमिव, अपवित्रं पानभूमिमिव, उत्सवजनैः परित्यक्तं दृष्टा। सा खिन्नकूपमिव, भूमिः शुष्कविवरश्च, भग्नपात्रपरिवृता, सलिलहीना, पतिता चाभवत्। सा महाधनुषमिव, बलिनां बाणैः छिन्नसूत्रं भूमौ पतितं सन्निवर्त्य दृष्टा। या कन्यका युद्धे धीराश्वारूढेन सहसा परित्यक्ता, आभरणानि अपसृत्य, दीनशरीरा, निरुपायेव तिष्ठति। या महाह्रदवत्, सलिलशून्या, महामत्स्यकच्छपसंघैः पूरिता, भग्नतीरकमलशून्या चाभवत्। या स्त्री शोकदग्धाङ्गी, अनलङ्कृता, गन्धवर्जिता, अलङ्काररहितेव तिष्ठति। सा दिवाकरतेजः शरद्भ्यः मेघैः आच्छन्नं, नीलघनसमूहेन तिरस्कृतमिव, प्रकाशं न ददाति। एवं स्थितायाम् अयोध्यायां, भरतः श्रीदशरथात्मजः, रथस्थः, उत्तमं रथं चालकं प्रति इदं वचनमुवाच—"किं नु अद्य नाद्यते अयोध्यायां गम्भीरगानवादित्रध्वनिः यथा पूर्वं श्रूयते? सुरसगन्धचन्दनानि, पुष्पमाल्यानि, धूपागुरुधूपश्च, सर्वत्र न प्रसरन्ति। न च रथानां शब्दः, न चाश्वानां मृदुनिष्क्रन्दः, न मत्तगजानां निनादः, न च महद्रथनिस्वनः, रामे निर्गते, अस्मिन् नगरे श्रूयते। रामवियोगेन दुःखिता युवतयः, न चन्दनागुरुपुष्पमाल्यैः अलङ्क्रियन्ते। पुरुषाः अपि शोभनमाल्यधारिणः न विहाराय गच्छन्ति, न च उत्सवाः क्रियन्ते, रामशोकेन पीडिते नगरे। नूनं भ्रातृवियोगेन अस्यां पुरीं तेजो नास्ति, न अयोध्या शोभते, यथा भस्मरात्रिः न दीप्तिम्। कदा नु भ्राता मम महोत्सवसमः पुनरागमिष्यति, यथा मेघाः ग्रीष्मे हर्षं जनयन्ति, तथा अयोध्यायाम्? न च मुख्यमार्गाः युवा शोभनवसनविभूषितैः, गर्वगमनेन युक्तैः नरैः, सन्तः सम्पूर्णाः।" एवं बहुधा भाषमाणः, पितुः निवेशने प्रविवेश, यत्र राजा नास्ति, सिहेन विहीनगुहामिव। अथ अन्तरालयम्, तेजोहीनम्, दिवा सूर्यरहितं, देवैरपि परित्यक्तमिव, दृष्ट्वा, धर्मात्मा भरतः दुःखेन परिप्लुतः, अश्रूणि मुमोच। एवं श्रीमदायोध्याकाण्डे चतुर्दशाधिकशततमः सर्गः समाप्तः। ततः, मातॄः अयोध्यायाम् उपवेश्य, धर्मनिष्ठः भरतः, शोकसंपीडितः, ज्येष्ठेभ्यः इदं वचनमुवाच—"अहं नन्दिग्रामं गमिष्यामि, अद्य एव सर्वान् युष्मान् नमस्कृत्य; तत्र रामवियोगजनितं दुःखं सहिष्ये। राजा स्वर्गं गतः, गुरुः च वनमाश्रितः; रामस्य प्रतिपालयिष्ये आगमनम्, स हि महात्मा, कीर्तिमान् नृपः।" एवं महात्मनः भरतस्य वचः श्रुत्वा, सर्वे मन्त्रिणः, पुरोहितः च वसिष्ठः, समाहिताः, ऊचुः—"यदुक्तं त्वया, भरत, तद्वै प्रशंसनीयम्; भ्रातृस्नेहसमुत्थानि तव वाक्यानि युक्तानि। को नु त्वां, स्वबन्धुषु अनन्यभक्तं, भ्रातृस्नेहपरायणं, आर्यपथे स्थितं, न अनुमन्येत?" मन्त्रिणां प्रियं वचनं श्रुत्वा, स्वाभिलषितं च, स रथकारिणं प्रति आज्ञापयामास—"मे रथं योजय।" स सुमुखः, सर्वान् मातॄः प्रणम्य, शत्रुघ्नेन सह रथमारोहत्। ततः शीघ्रगामिनं रथं आरोह्य, शत्रुघ्नभरतौ, परमं हर्षं प्राप्य, मन्त्रिपुरोहितैः परिवृतौ, प्रस्थितौ। अग्रे वसिष्ठपुरोगमाः वृद्धा ब्राह्मणाश्च, पूर्वदिशं नन्दिग्रामाभिमुखाः प्रस्थिताः। अनाहूतं सैन्यम्, गजाश्वरथसमाकुलं, भरतस्य गमनसमये, सर्वैः नगरवासिभिः सह निर्गतम्। भरतः, धर्मात्मा, भ्रातृस्नेहितः, शीघ्रं नन्दिग्रामं प्रति ययौ, रथस्थः, शिरसि पादुकाभ्यां शोभमानाभ्यां। ततः भरतः शीघ्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य, रथात् सत्वरमवतीर्य, ज्येष्ठेभ्यः इदं वचनमुवाच—"एतद्राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं, त्यागरूपेण; एता सुवर्णभूषिताः पादुकाः तस्य क्षेमं वहन्ति।" भरतः, त्यागपादुकाः शिरसि कृत्वा, दुःखार्तः, सर्वं जनसमूहं प्रति वचनमुवाच—"शीघ्रं एभ्यः पादुकाभ्यः छत्रं धारयत; एभ्यः च, गुरोः च, राज्ये धर्मः तिष्ठति। भ्राता मम स्नेहात् एतं त्यागं मां न्यवेदयत्; यावत् राघवः न आगच्छति, तावत् एतत् रक्षिष्ये।" "यदा शीघ्रं राघवाय एताः पादुकाः दास्यामि, तदा रामस्य पादौ पादुकाभिः सह द्रक्ष्यामि। तदा भारविमुक्तः, राघवेन सह संगतः, राज्यं गुरवे दास्यामि, ज्येष्ठानां च सेवायां यतिष्ये। पादुकाः राघवाय, राज्यं च अयोध्यां च दत्वा, पापात् विमुक्तः भविष्यामि। यदा काकुत्स्थः अभिषिक्तः स्यात्, प्रजाः च हृष्टाः स्युः, तदा मम सुखं कीर्तिश्च राज्यात् चतुर्गुणं भविष्यति।