सा अयोध्या, रामस्य वनगमनात् दुःखशोकसमाविष्टा, महति संग्रामे भग्नकवचा सेनावद् दृष्टा—यस्याः अश्वा रथाश्च ध्वजाश्च विनष्टाः, वीराश्च निपातिताः, सा दुःखसम्पातमुपगता इवाभवत्। सा अपि सागरतरङ्गवद् आसीत्—पूर्वं फेनिलरवयुक्ता, परं शान्तवायुस्पर्शात् स्तब्धा, निर्झरस्वना च। यज्ञवेदिकेव, यत्र सर्वे ऋत्विजः स्वशोभनैः सामग्र्यैः सह यथायोग्यं कर्म समाप्त्वा निर्जना जाता, सा अपि निःस्वना दृष्टा। गोवद्, या स्वगणमध्ये तिष्ठन्ती, तृणार्थिनी, पुङ्गवेन परित्यक्ता, स्वनेतारं सन्तप्यमाना, सा अयोध्या आसीत्। नूतनमुक्तामालावद्, या स्वश्रेष्ठरत्नैः पृथक् कृताः, सूर्यरश्मिसदृशप्रभा, सा अपि शोभाहीनत्वमुपगता। तारा इव, या गगनात् पतिता, स्वतेजः प्रसारश्च लुप्तः, पुण्यहान्या भूमौ निपातिता, सा अपि। वसन्तान्ते पुष्पितलता इव, या भ्रमरनिनादयुता, शीघ्राग्निना दग्धा, शुष्का क्षीणश्च जाता। नभः मेघावृतमिव, यत्र चन्द्रताराणि तिरस्कृतानि; नगरीव, यत्र पण्यशालाः व्राताः चिरकालं निःस्वनाः, धर्मग्रन्थाश्च क्लिष्टाः, सा अयोध्या अभवत्। मद्यपानगृहवद्, यत्र उत्तमपात्राणि भग्नानि शून्यानि च, उत्सवजनाः प्रस्थिताः, सा अपि। भग्नकूपवद्, यस्य भूमिः भग्ना शुष्काश्च, पात्राणि चूर्णितानि, जलं क्षीणम्, पतितः च सः। महत् धनुः इव, यद् बलीयसा संधाय यत्, परं बाणैः छिन्नं भूमौ पतितम्, तस्य ज्या छिन्ना। युवतिकेव, या युद्धे वीराश्वारूढेन त्यक्ता, भूषणानि त्यक्तानि, दीनश्च सा। महती तडागवद्, यत्र जलं शुष्कम्, महामीनकच्छपयुक्ता, तीराणि भग्नानि, पद्मानि नष्टानि। स्त्रीव, या शोकदग्धा, अलङ्काररहिता, अङ्गानि शोकाग्निना दग्धानि, गन्धानुलेपनवर्जिता। यथा वर्षाकाले मेघगणैः सूर्यप्रभा तिरस्कृता, मेघपुञ्जमध्यगता, तथा सा अयोध्या अभवत्। एवं दुःखदशायाम् स्थितायाम्, भरतः दशरथात्मजः, रथस्थः, सारथिम् उत्तमं रथं वहन्तं वाक्यमुवाच—"किं नु अद्य, यथा पूर्वं, अयोध्यायां गम्भीरः गीतवादित्रध्वनिः न श्रूयते?" इति। "मद्यगन्धः, माल्यानां च सुरभिः, अगुरुचन्दनस्य च गन्धः न दृश्यते। महती रथध्वनिः, अश्वानां मृदुनिष्क्रन्दः, मदोन्मत्तगजानां निनादः, महच्छक्रध्वनिश्च न श्रूयते, रामस्य वनगमनात्।" "रामे निर्गते, युवतयः दुःखार्ताः, न तु चन्दनागुरुमाल्यैः अलङ्क्रियन्ते। पुरुषाः शुभमाल्यधारिणः न नगरान्निष्क्रामन्ति, उत्सवाश्च न क्रियन्ते, रामशोकवशात्। निश्चितम्, भ्रात्रा सह अस्याः नगरीयाः प्रभा गतवती; अयोध्या न शोभते, यथा भस्मरात्रिः न दीप्यते। कदा मम भ्राता महोत्सववद् प्रतिनिवर्तिष्यते, अयोध्यायै हर्षं दास्यति, यथा मेघाः ग्रीष्मे शमं ददाति?" "न मुख्यमार्गेषु, यथा पूर्वं, युवानः शोभनवस्त्रधारिणः गर्वेण चरन्ति।" इति बहुधा भाषमाणः, पितुः गृहं प्रविवेश, यद् राजविहीनं, सिंहत्यक्तगुहावद् आसीत्। तत्र, अन्तःपुराणि तेजोविहीनानि दृष्ट्वा, यथा दिवा सूर्यवर्जिता, देवैः त्यक्तानि, धर्मात्मा भरतः, दुःखसमन्वितः, अश्रूण्यवर्तयत्। एवं श्रीमद् आयोध्याकाण्डस्य चतुर्दशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः, मातॄः अयोध्यायाम् स्थापयित्वा, धर्मनिष्ठः भरतः, शोकातुरः, ज्येष्ठेभ्यः वाक्यमुवाच—"नन्दिग्रामं यास्यामि; अद्य वः सर्वान् नमस्कृत्य गच्छामि। तत्र रामविरहदुःखं सहिष्ये। राजा स्वर्गतः, गुरुर्वने वसति; रामस्यैव प्रतीक्षां करोमि, स एव महान् कीर्तिमान् राजा भविष्यति।" भरतस्य धर्मात्मनः वाक्यं श्रुत्वा, मन्त्रिणः सर्वे, वसिष्ठः च पुरोहितः, ऊचुः—"यत् त्वया उक्तं, भरत, तद् सर्वथा प्रशंसार्हम्; भ्रातृस्नेहसमुत्थानि तव वचनानि युक्तानि। को वा त्वां न अनुमन्येत, यो बन्धुषु नित्ययुक्तः, भ्रातृस्नेहे स्थितः, सत्पथानुगः?" इति। मन्त्रिणां प्रियं वचनं श्रुत्वा, यद् तस्याभिलषितम्, सः सारथिम् उवाच—"मम रथं युञ्ज," इति। सः हृष्टवदनः, सर्वाः मातरः प्रणम्य, शोभनः भरतः रथमारुह्य, शत्रुघ्नसहितः। ततः शीघ्ररथम् आरोह्य, शत्रुघ्नः भरतः च, परमानन्दपूर्णौ, मन्त्रिपुरोहितैः परिवृतौ, प्रस्थितौ। पुरतः वसिष्ठप्रमुखाः वृद्धाः, ब्राह्मणसमूहः, पूर्वदिशं नन्दिग्रामाभिमुखं ययुः। अनाहूतसेना, गजाश्वरथसमाकीर्णा, भरतं गच्छन्तं नगरवासिभिः सह प्रस्थितवती। भरतः धर्मज्ञः भ्रातृस्नेहयुक्तः, शीघ्रं नन्दिग्रामं प्रतस्थे, रथस्थः सन्दलौ शिरसि धारयन्। ततः भरतः शीघ्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य, रथात् अवतीर्य, ज्येष्ठेभ्यः इदं वचनं व्याजहार।