राजा दशरथः स्वपुत्राणां जन्मादिकान्युत्सवकर्माणि सम्यग् अकारयत्। तेषु पुत्रेषु ज्येष्ठः रामः ध्वज इव बभूव, पितरं परमं हर्षयन्। सः पुनः सर्वेषां भूतानां मध्ये स्वयम्भूरिव पूज्यः अभवत्; सर्वे च वेदविदः वीर्यवन्तः लोकरक्षणपरायणाश्च आसन्। सर्वे ज्ञानसम्पन्नाः सर्वे गुणैः भूषिताः च; तेषु रामः महातेजाः सत्यपराक्रमपरायणः स्थितः। सः सर्वजनप्रियः शशाङ्कशुद्धसदृशः हस्त्यश्वरथारोहणे च विशिष्टः अभवत्। धनुर्वेदे च निपुणः पितृसेवायाम् उत्सुकः; बाल्यादेव लक्ष्मणः वर्धमानश्रीः परमस्नेहेन बभूव। लक्ष्मणः सदा रामे, जगत्प्रिये ज्येष्ठभ्रातरि, अनन्यभक्तः, सर्वान् अपि हर्षयन्, रामं च शरीरेण मुदं जनयन् आसीत्। लक्ष्मणः श्रीसम्पन्नः बहिर्वायुवत् अभवत्; सः पुरुषश्रेष्ठः तं विना निद्रां न अलभत। यदा स्वादु अन्नं उपनियतं, तदा सः तं विना न अश्नोत्; यदा राघवः अश्वारूढः मृगयायां गच्छति, तदा लक्ष्मणः धनुषा सन्नद्धः पृष्ठतः अनुगच्छन् तं रक्षति स्म। भरतस्य तु शत्रुघ्नः, लक्ष्मणस्य अनुजः, तद्वदाचरन्। सः स्वजीवितात् अपि प्रियतरः, तद्वत् प्रियतमः च। एवं दशरथः स्वपुत्रैः चतुर्भिः अतिशयप्रियः अभवत्। सः तदा ब्रह्मण इव परमं प्रमोदं प्राप; सर्वे ज्ञानसम्पन्नाः गुणैः भूषिताश्च आसन्—लज्जाशीलाः, कीर्तिमन्तः, सर्वज्ञाः, दूरदर्शिनः। सर्वे तेजस्विनः बलिनश्च। तेषु दशरथः पिता ब्रह्मेव त्रैलोक्यनाथः प्रमुदितः; ते च पुरुषव्याघ्राः वेदाध्ययननिष्ठाः आसन्। पितृसेवायां धनुर्विद्यायां च तिष्ठन्तः, तदा राजा दशरथः तेषां विवाहकर्म विचारयितुम् आरब्धवान्। स धर्मात्मा राजा आचार्यैः बान्धवैः च सह तन्मन्त्रयितुम् आरब्धवान्। तस्य चिन्तयतः मन्त्रिभिः सह, तदा महात्मा महातेजाः महर्षिः विश्वामित्रः आगतः। सः राजानं द्रष्टुम् इच्छन् द्वारपालान् उवाच—"कौशिकस्य गाधेः पुत्रस्य आगमनं शीघ्रं निवेदयत।" तदाज्ञां श्रुत्वा ते परिचारकाः शीघ्रं राजगृहं प्रति जग्मुः। तैः तद्वचनैः उद्विग्नचित्तैः गत्वा यत्र मुनिः विश्वामित्रः स्थितः तत्र उपविविशुः। ते इक्ष्वाकुवंशजं राजानं निवेदयामासुः—"विश्वामित्रः आगतः" इति। तेषां वचनं श्रुत्वा राजा पुरोहितैः सह सज्जः अभवत्। सः हृष्टः इन्द्र इव ब्रह्माणं प्रति मुनिं द्रष्टुं निर्गतः। तपसा दीप्ततेजसं दृढव्रतं मुनिं दृष्ट्वा राजा प्रमुदितवदनः तस्मै अर्घ्यम् उपानयत्। मुनिः राज्ञः वेदविहितेन विधिना अर्घ्यम् अपादत्। सः राजानं कुशलम्, अव्यभिचारिणीं संपदम्, पुर्यां कोशे राष्ट्रे बान्धवेषु मित्रेषु च पप्रच्छ। धर्मात्मा कौशिकः अपि पप्रच्छ—"सर्वे उपस्थिता अमात्याः शत्रवः च निगृहीताः वा?" इति। "दैवमानुषकर्माणि सम्यग् कृतानि वा?" इति च। वसिष्ठम् ऋषिसत्तमम् अपि उपसंगम्य कुशलम् अपृच्छत्। सः महर्षिः अन्यान् मुनीन् अपि यथायोग्यं प्रणम्य, सर्वे प्रमुदितहृदयाः राजगृहं प्रविविशुः। राज्ञा सत्कृताः ते यथार्हं उपविविशुः। अथ राजा प्रमुदितचित्तः महर्षिं विश्वामित्रम् उवाच। सः परमदानवाँस्तदा राजा हृष्टः पूजयन् उवाच—"तव आगमनं सोमलाभवत्, तृणावर्षवत्, अपत्यलाभवत्, नष्टस्य लाभवत्, महोदयसम्पद्भवत्। एवं तव आगमनं महर्षे अहं मन्ये। स्वागतम्! किं ते प्रयोजनम्? किं करवानि? आगमनेन प्रमुदितोऽस्मि।" "त्वं पूज्यः ब्राह्मणः। सौम्य, त्वया आगतम्। अद्य मे जन्म सफलम्, जीवनम् अपि कृतार्थम्। ब्राह्मणवर्यस्य दर्शनात् मे रात्रिः शुभा जाता। त्वं पूर्वं राजर्षिः अभूः, तपसा तेजः संप्राप्तम्। अद्य त्वं ब्रह्मर्षित्वं प्राप्तः, बहुमान्यः पूज्यश्च। एष मे महदद्भुतं पुण्यं च। तव सन्निधिना अहम् पुण्यक्षेत्रे प्रविष्टः। यत् प्रयोजनं तव, तद् ब्रूहि। त्वयि अनुग्रहेण अहं तदर्थं कर्तुम् इच्छामि। व्रतानुग्रही, त्वं न संकाचितुम् अर्हसि।" "अहं सर्वेषु कार्येषु कर्ता, त्वं तु मे दैवतम्। एष मे महाभाग्यं, धर्मः च तव आगमात् समुत्थितः।" इति। एतद् प्रियं विनीतं हृदयंगमं वाक्यं श्रुत्वा, यशसां धर्मस्य च कीर्त्या युक्तः स महर्षिः परमानन्दमगात्। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे अष्टादशस्सर्गः समाप्तः। अथ नवमदशस्सर्गः। राजर्षेस्स तु अद्भुतं विस्तीर्णं वाक्यं श्रुत्वा, तेजस्वी बलवान् विश्वामित्रः रोमाञ्चितः सञ्जज्ञे। तवैतदाचरणं, नृपशार्दूल, त्वमेव समर्थः, अन्यः न कश्चन। त्वं हि महाकुलसम्भूतः वसिष्ठनामधेयः। यत् हृदि मम संकल्पितं कार्यमस्ति, तत् त्वया कर्तव्यं, नृपशार्दूल, प्रतिज्ञायाः सत्यं कुरु।