अयोध्यायाः स्थितिः तदा यथा हुताशनः सुवर्णवर्णः धूमरहितः हविः समर्पणानन्तरं उन्नतम् उत्थाय शान्तः भवति, तथा एव अभवत्। सा नगरी युद्धभूमौ भग्नकवचानां, भग्नाश्वरथध्वजानां, निहतानां वीराणां, दारुणे आपदि पतितानाम् इव सेनां स्मारयति। समुद्रतरङ्गस्य यथा पूर्वं फेनिलनादमयस्य वातेन शमितस्य निःशब्दस्य रूपम्, तथा अयोध्या अपि शान्ता अभवत्। यज्ञवाटिका यथा सर्वैः ऋत्विग्भिः दिव्यैः यज्ञसामग्रीभिः परित्यक्ता सोमयागसमाप्तौ शून्या भवति, तथा सा नगरी अपि निःशब्दा अभवत्। गवां मध्ये दुःखिता धेनुः यथा नूतनं तृणं विचिन्वती, पुङ्गवेण परित्यक्ता, स्वनायकस्य वियोगात् तृष्णार्ताः भवति, तथा अयोध्या अपि रामवियोगेन शोकाकुला अभवत्। नूतनमुक्तामालायाः यथा श्रेष्ठरत्नैः विरहितायाः दीप्तिः केवलं सूर्यरश्मिवत् अवशिष्टा, तथा नगरी अपि शोभायुक्ता न अभवत्। तारा यथा आकाशात् पतिता, तेजः विस्तारं च नष्टम्, पुण्यहान्याः भूमौ पतिता, तथा सा नगरी अपि शोभाहीना अभवत्। वनलता यथा वसन्तसमाप्तौ पुष्पवती, मदमत्तभृङ्गनिनादिता, शीघ्रदहनदग्धा क्लीबिता च भवति, तथा अयोध्या अपि शोकाग्निना दग्धा अभवत्। नभः यथा मेघैः आच्छन्नं, चन्द्रतारकाविहीनम्, अथवा नगरी यथा विपणिशून्या, वेदशब्दरहिताः, तथा सा नगरी अपि शून्या अभवत्। मद्यपानस्थानं यथा अपवित्रं, भग्नपात्रैः परिपूर्णं, उत्सवजनैः परित्यक्तं, तथा नगरी अपि शून्या अभवत्। कूपः भग्नभूमिः, भग्नपात्रैः परिवृतः, जलहीनः, पतितः यथा, तथा अयोध्या अपि शोचनीया अभवत्। महाधनुः बलवन्तः कृत्स्नं यत्नेन संहत्य यथा पश्चात् शरैः छिन्नं भूमौ पतितं, तस्य ज्या भग्ना, तथा नगरी अपि उत्साहहीना अभवत्। कन्या यथा युद्धे वीराश्वारूढेन सहसा परित्यक्ता, भूषणानि त्यक्त्वा, दुर्बला, अनाथा च भवति, तथा सा नगरी अपि अनाथवत् अभवत्। विस्तीर्णसरोवरं यथा जलशून्यं, महामत्स्यकच्छपयुतम्, भग्नतीरं, पद्मरहितम्, तथा नगरी अपि शोचनीया अभवत्। नारी शोकदग्धा, अलङ्काररहिता, अनुलेपनवर्जिता, दुःखार्ता यथा, तथा अयोध्या अपि शोकग्रस्ताः। वर्षाकाले मेघगणैः छादितं सूर्यप्रभा यथा न दृष्टा, तथा सा नगरी अपि तेजोविहीना अभवत्। एवं दशरथस्य सुपुत्रः श्रीमान् भरतः रथे स्थित्वा सारथिं प्रति इदं वचनम् उवाच— "कुतः अद्य अयोध्यायां पूर्ववत् गम्भीरः गीतवाद्यध्वनिः न श्रूयते?" सः पुनः अवदत्— "मद्यगन्धः, माल्यगन्धः, धूपागुरुगन्धः अपि न दृश्यते। रामस्य वनगमनात् नगरे न रथध्वनिः, न अश्वानां मृदुनिष्क्रन्दः, न मदगजानां निनादः, न महत्तरथघोषः श्रूयते।" "रामे निर्गते दुःखिता युवतयः न चन्दनागरुमाल्यैः भूषिताः। पुरुषाः अपि शोभनमाल्यधारिणः नगरविहाराय न गच्छन्ति, उत्सवाः अपि न कुर्वन्ति। निश्चितं रामेण सह एषा नगरी शोभां न प्राप्नोति; यथा भस्ममात्ररात्रिः न दीप्तिम् ददाति। कदा मे भ्राता महोत्सववत् अयोध्यां हर्षयन्, वर्षे मेघवत्, प्रत्यागमिष्यति?" "अयोध्यायाः मुख्यपथाः न तु युवानां शोभनवस्त्रधारिणां, गर्वितगामिनां जनानां समूहैः परिपूर्णाः।" इति बहुधा भाषमाणः भरतः पितुः गृहम् प्रविवेश, तद् सिंहविहीनगुहामिव। ततः सः अन्तःपुरं तेजोरहितं दृष्ट्वा, दिवा सूर्यवर्जितमिव, देवैः परित्यक्तमिव, धर्मात्मा भरतः दुःखार्तः अश्रूणि मुमोच। एवं श्रीमदायद्यकाण्डस्य चतुर्दशाधिकशततमः सर्गः समाप्तः। अनन्तरं भरतः मातरः अयोध्यायाम् स्थाप्य, दुःखेन संतप्तः, वृद्धजनान् प्रति इदं वचनम् उवाच— "अहं नन्दिग्रामं गमिष्यामि, अद्य भवद्भ्यः स्वस्ति वदामि। तत्र रामविरहेण एतत् दुःखम् सहिष्ये। राजा स्वर्गतः, गुरुश्च वनवासी; अहं रामस्य प्रत्यागमनं प्रतीक्षे, स एव महात्मा राजा भविष्यति।" भरतस्य एषा धर्म्यवाणी श्रुत्वा मन्त्रिणः वसिष्ठः च प्रोचुः— "यत् त्वया उक्तम्, तत् साधु; भ्रातृस्नेहानुगुणं तव वचनम् उचितम्। कः त्वां न अनुमन्येत, यः स्वबन्धुषु नित्यं अनुरक्तः, भ्रातृभक्तः, सत्पथनिष्ठः च?" मन्त्रिणां प्रियं वचनं श्रुत्वा भरतः सारथिं प्रति अवदत्— "मम रथं युञ्जस्व।" सः हृष्टवदनः सर्वाः मातरः प्रणम्य, श्रीमांश्च शत्रुघ्नसहितः रथमारोहत्। ततः शीघ्ररथारोहिणौ भरतः शत्रुघ्नश्च, मन्त्रिपुरोहितैः परिवृतौ, हृष्टौ नन्दिग्रामं प्रति जग्मतुः। अग्रे वसिष्ठप्रमुखाः वृद्धजनाः ब्राह्मणाश्च पूर्वदिशं प्रस्थिताः। अनाहूतसेना गजाश्वरथसंघातयुक्ता, नगरवासिभिः सह, भरतस्य गमनं अनुगच्छन्ती निर्गता। धर्मात्मा भरतः भ्रातृस्नेहेन नन्दिग्रामं शीघ्रं प्रति प्रस्थितः, रथे स्थित्वा पादुके शिरसि धारयन्। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिये आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चदशाधिकशततमः सर्गः समाप्तः।