अयोध्यायाः नगरस्य दशारथस्य पुत्रः भरतः, रामस्य वनवासेन दुःखितः, नगरस्य शोकमयीं स्थितिं द्रष्ट्वा मनसि विषादं अनुभूतवान्। नगरः पर्वतप्रवाहस्य इव स्रवणहीनः, जलस्य न्यूनता, पक्षिणां पलायनं, मत्स्यानां गूढता, मार्गस्य क्षयः च दृश्यते। यज्ञाग्नेः सुवर्णदीप्तस्य इव धूमरहितस्य, आहुति समर्पणानन्तरं वर्धमानस्य ततो नष्टस्य इव, नगरः शून्यः। रणमध्ये भग्नकवचस्य सेनायाः इव, अश्वानां रथानां पताकानां विनाशः, वीराणां निधनं, दैवदुर्विधिना पतितः नगरः। समुद्रतरङ्गस्य इव, पूर्वं फेनोद्धतस्य घोषयुक्तस्य, शान्तवायुनाः शान्तस्य, घोषहीनस्य इव, नगरः मौनं प्राप्नोति। सोमयागसमाप्त्यनन्तरं, पुरोहितैः त्यक्तस्य वेदिमण्डपस्य इव, याज्ञिकसामग्रीणां परित्यक्तस्य, नगरः निर्जनः। गवां मध्ये दुःखिता गाः इव, नूतनतृणान्वेषणाय विचित्रा, वृषेण परित्यक्ता, गोपतिं आकाङ्क्षन्ती इव, नगरवासिनः शोकग्रस्ताः। नूतनमुक्तामालायाः इव, शोभायुक्तस्य रत्नस्य वियोगः, सूर्यकिरणवत् दीप्तिः, तथैव नगरस्य तेजः रामवियोगेन नष्टम्। आकाशे पतितस्य तारेण इव, तेजः विस्तारः लुप्तः, पुण्यनाशात् भूमौ पतितः, नगरः शोकाकुलः। वसन्तान्ते पुष्पितलता इव, मधुपानमत्तभ्रमरध्वनियुक्ता, शीघ्रवनाग्निना दग्धा, क्लान्ता, नगरः म्लानः। मेघच्छन्नस्य आकाशस्य इव, चन्द्रतारागुप्तस्य; नगरे विपणिपट्टनानि बन्दानि, शास्त्राणि मौनानि, नगरः शोकस्यान्धकारे लीनः। पानभूमिः अस्वच्छा इव, भग्नपात्रैः आवृतः, उत्तममद्यपात्राणि रिक्तानि, उपभोगकर्तृभिः त्यक्तः, नगरः शून्यः। भग्नकूपस्य इव, भूमिः विदीर्णा, पात्राणि भग्नानि, जलं उपयुज्य क्षीणम्, पतितः नगरः। दृढधनुषः इव, बलिनाः आकृष्टः, बाणैः छिन्नः, भूमौ पतितः, तन्तुः स्फुटितः, नगरः निर्जीवः। युवती युद्धे अश्वारूढेन वीरपुरुषेण सहसा त्यक्ता इव, भूषणानि त्यक्तानि, निर्बला, नगरः शोकग्रस्तः। महाप्रपातस्य इव, जलं क्षीणम्, मच्छकूर्मैः पूर्णम्, तीराणि भग्नानि, पद्मानि नष्टानि, नगरः शून्यः। दुःखिता स्त्री इव, अलङ्करणहीना, दुःखदग्धाङ्गी, लेपनवर्जिता, नगरः शोभायुक्तमपि शोकमयी। वर्षाकाले मेघगुहायाम् सूर्यप्रकाशस्य इव, नीलमेघैः छन्नम्, नगरस्य तेजः रामवियोगेन आवृतम्। एवं दशरथस्य महात्मा भरतः उत्तमरथस्थः, सारथिं प्रति वचनं उवाच— "अद्य किमर्थं नगरस्य गानवाद्यनिनादः पूर्ववत् न श्रूयते?" इति। "मद्यगन्धः माल्यगन्धः च क्षीणः, धूपागारुगन्धः सर्वत्र न प्रवहति। रथनिनादः, अश्वानां मृदुनादः, मदमत्तगजानां गर्जनः, रथकदम्बनिनादः अपि रामवियोगे नगरे न दृश्यते। युवतयः शोकग्रस्ताः, चन्दनागारु-माल्यैः अलङ्करणं न कुर्वन्ति। पुरुषाः शोभायुक्तमाल्यधारिणः नगरविहारं न कुर्वन्ति, उत्सवाः अपि नगरे न दृश्यन्ते, रामशोकात्। नूनं मम भ्रात्रा सह नगरस्य दीप्तिः गतः; अयोध्या न शोभते, यथा रात्रिः केवलमभस्मना न दीप्तिम्। कदा मम भ्राता महान् उत्सवः इव पुनः आगमिष्यति, अयोध्यायाः हर्षं दास्यति, यथा मेघाः ग्रीष्मे शान्तिम्। नगरस्य मुख्यपथाः नूतनवेशधारिणां युवानां गर्वितगतिपूर्णानां समूहैः नाकीर्णाः।" एवं बहुधा भाषमाणः भरतः पितुः गृहम् प्रविष्टवान्, सिंहेन परित्यक्तगुहायाः इव, राजा-रहितं गृहं। अन्तःपुरं च सूर्यरहितदिवसस्य इव, देवैः परित्यक्तं, शोभायुक्तं न दृष्ट्वा, भरतः स्वधृत्या शोकात् अश्रूणि स्रष्टुम् आरभत। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य शतचतुर्दशतमः सर्गः समाप्तः। ततः भरतः मातृभिः अयोध्यायाम् संस्थाप्य, स्थिरधृतिः, रामवियोगेन दुःखितः, वृद्धान् प्रति वचनम् उवाच— "अहं नन्दिग्रामं गमिष्यामि; अद्य सर्वान् विसृजामि। तत्र रामवियोगदुःखं सहिष्ये। राजा स्वर्गं गतः, गुरुः वनं गतः, रामस्य आगमनं प्रतीक्षे; स एव महान् कीर्तिमान् राजा।" भरतः महात्मनः एषा उत्तमा वाणी श्रुत्वा मन्त्रिणः वसिष्ठः च सर्वे वदन्ति— "यद् उक्तं भरतेन, तत् सत्यम्; भ्रातृस्नेहसम्भूताः वाचः तव योग्याः। को न तव अनुमोदनं न कुर्यात्, स्वजनस्नेहे नित्यः, भ्रातृस्नेहे दृढः, आर्यपथानुगामी।" मन्त्रिणां वचनं प्रियं श्रुत्वा, स्वेच्छानुकूलं, भरतः सारथिं प्रति 'रथं योजय' इति उक्तवान्। हर्षपूर्णमुखः, मातृभिः प्रणम्य, शत्रुघ्नेन सह रथमारुहत्। शीघ्ररथमारुह्य शत्रुघ्नभरतौ परमसन्तोषपूर्णौ, मन्त्रिपुरोहितैः परिवृतौ, प्रस्थितौ। अग्रे वृद्धाः वसिष्ठप्रधानाः ब्राह्मणाः पूर्वदिशं नन्दिग्रामं प्रति प्रस्थिताः। अनाहूतसेना, गजाश्वरथसमाकीर्णा, नगरवासिभिः सह भरतस्य गमनम् अनुगता। एवं श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे एषा कथा वर्णिता।