सारथे! पश्य—अयोध्या नष्टा, न शोभते; सा रूपविहीना, हृष्टिहीना, क्लेशेन पीडिता, शब्दैः निःशब्दा च दृश्यते। एवं श्रीमद्-अयोध्याकाण्डस्य त्रयोदशाधिकशततमः सर्गः श्रीवाल्मीकि-मुनिप्रणीतस्य पुरातनस्य रामायणस्य समाप्तः। ततश्च, घनघोषेण रथेन महात्मा भरतः शीघ्रं पुरीमयोध्यां प्रविवेश। तत्र सः पश्यति—काकव vultures च संकीर्णां, गजमानुषसमाकीर्णां, तमसा पीडितां, दुःखितां, रजनीमिव निस्तेजसम्। सः स्वां प्रियाम्, रोहिणीमिव उदयन्तेन ग्रहणेन पीडितां, शत्रु-राहु-समीपात् क्लिष्टां, शोभायुक्तां च दृष्टवान्। पुनः, निर्झरिणीमिव क्षीणसलिलां, क्षुभितां, विहङ्गविनिर्गतां, मीनगोधाङ्कशून्याम्, क्षीणवेगां च पश्यति। यथा हुताशनः सुवर्णवर्णः, हविषो दानानन्तरं धूमरहितः, उर्ध्वं गच्छन् पश्चात् शान्तो भवति, तथा सा। यथा महायुद्धे सेनायाः कवचानि भग्नानि, अश्व-रथ-ध्वजाः नष्टाः, वीराः हताः, दुर्भगायुक्ता च सा। यथा सागरतरङ्गः पूर्वं फेनिलः शब्दयुक्तः, शमयता अनिलेन शान्तः, निःशब्दः जातः, तथा अयोध्या। यथा वेदिकाः सर्वैः ऋत्विग्भिः त्यक्ताः, शोभनयज्ञसामग्रीविहीनाः, सोमयागस्य समाप्त्यनन्तरं शून्याः, तथा सा पुरी। यथा धेनुः गोसङ्घमध्ये दुःखिता, तृणार्थिनी, वृषेण परित्यक्ता, गोपतीं काङ्क्षन्ती, तथा अयोध्या। यथा नवान् मुक्ताफलमाला मुख्यरत्नविहीना, सुवर्णप्रभया दीप्तिमती, तथैव सा। यथा तारा गगनात् पतिता, तेजोविस्तारविहीना, पुण्यनाशात् भूमौ पतिता, तथा। यथा वसन्तान्ते पुष्पवती लता, मदोन्मत्तभृङ्गनिनादयुक्ता, शीघ्रदावाग्निना दग्धा, क्षीणशोभा च। यथा मेघच्छन्नं व्योम, चन्द्रतारकावृतम्, तथा; यथा नगरं विपणिनिवृत्तमपि, शास्त्रविस्मृतं, शान्तम्; यथा पानस्थलम् असंस्कृतम्, भग्नपात्रैः उत्तममद्यरहितम्, विहीनैः जनैः। यथा भग्नकूपः, भूमौ भग्नः, पात्रीभिः परिवृतः, जलरहितः, पतितः; यथा बलवता धनुषा संयतः, बाणैः छिन्नः, भूमौ पतितः, तन्त्रीच्छिन्नः; यथा कन्या, युद्धे वीराश्वारूढेन त्यक्ता, भूषणपरित्यक्ता, दुर्बला, तथा। यथा महाह्रदः, जलरहितः, मच्छकच्छपसमाकीर्णः, भग्नतीरः, पद्मशून्यः; यथा स्त्री, दुःखिता, अलङ्कारविहीना, दुःखाग्निना दग्धाङ्गी, उन्नलेपनवर्जिता; यथा वर्षाकाले मेघच्छन्नं सूर्यप्रभा, नीलमेघैः छन्ना। एवं सः दशरथात्मजः भरतः उत्तमेन रथे स्थितः सारथिम् इदं वचनम् अब्रवीत्—"कुतः अद्य न श्रूयते अयोध्यायाम् पूर्ववत् गीतवादित्राणां घनघोषः? कुसुममदगन्धः नष्टः, अगुरुधूपगन्धः न प्रवाह्यते। न च रथनिनादः, अश्वानां मृदुहिन्ह्रादः, मदगजस्य निनादः, न च महान् रथघोषः श्रूयते—रामविवासनानन्तरम्। रामे प्रव्राजिते, युवतयः दुःखिताः, न चन्दनागुरुकुसुमैः भूषिताः। पुरुषाः अपि शोभनमाल्यधारिणः न विहाराय यान्ति, न उत्सवाः आयोज्यन्ते—रामशोकपीडिता नगरी। नूनम्, भ्रातृसहितेन अस्याः पुरीः तेजो गतम्; अयोध्या न शोभते यथा भस्मशेषरात्रिः। कदा मम भ्राता महोत्सव इव प्रतिनिवर्तिष्यते, यथा मेघाः ग्रीष्मे हर्षं जनयन्ति? न च मुख्यमार्गाः युवजनसमाकीर्णाः, शोभनवस्त्रधारिणः, गर्वगमना दृश्यन्ते। एवं बहुधा भाषमाणः सः पितुः गृहम् प्रविवेश, राजविहीनं, सिंहेन त्यक्तगुहामिव। तत्र अन्तःपुराणि दीप्तिहीनानि दृष्ट्वा, दिवा सूर्यरहितमिव, देवैः परित्यक्तमिव, धर्मात्मा भरतः दुःखितः, अश्रूणि मुमोच। एवं श्रीमद्-अयोध्याकाण्डस्य चतुर्दशाधिकशततमः सर्गः पुरातनस्य वाल्मीकीयरामायणे समाप्तः। अथ, मातॄन् अयोध्यायाम् स्थाप्य, धर्मात्मा भरतः शोकेन पीडितः, वृद्धजनान् इदं वचनम् उवाच—"गमिष्यामि नन्दिग्रामम्; अद्य एव सर्वान् युष्मान् अनुज्ञापयामि। तत्र रामविरहदुःखम् सहिष्ये। राजा स्वर्गं गतः, गुरुश्च वनवासः; अहम् रामस्य आगमनं प्रतीक्षे, स एव महाबलः, कीर्तिमान् राजा।" इत्येवं महात्मनः भरतस्य वाक्यं श्रुत्वा सर्वे मन्त्रिणः, वसिष्ठः च ब्रुवन्ति— "यद् उक्तं त्वया भरत, तत् सत्यं स्तुत्यं च; भ्रातृस्नेहानुगुणं वचनं तव योग्यं एव। को न त्वां अनुमन्येत, सदा स्वबन्धुषु अनुरक्तं, भ्रातृस्नेहपरायणम्, सन्मार्गगामिनम्?" इत्येवं श्रीमद्-अयोध्याकाण्डस्य पञ्चदशाधिकशततमः सर्गः श्रीवाल्मीकि-मुनिप्रणीतस्य रामायणस्य समाप्तः।