भरतः स्वबन्धुभिः सहितः सुशोभनां सलिलपूर्णां नदीं तीर्त्वा सुन्दरं श्रृङ्गिबेरपुरं सैन्येन सह प्रविवेश। श्रृङ्गिबेरपुरात् पुनः सः अयोध्यां ददर्श। तदा अयोध्यां पितृभ्रातृविहीनां दृष्ट्वा शोकेन पीडितः भरतः सारथिम् इदं वचनम् अब्रवीत्—"सारथे, पश्य! अयोध्या विनष्टा, न शोभते; निराकाराऽनन्दा दुःखिता, निःशब्दा च सा दृश्यते।" एवमेकशतम् त्रयोदशतम् अध्यायः श्रीमद् आयोध्याकाण्डे वाल्मीकि रामायणे समाप्तः। ततः महात्मा भरतः घण्टाघोषनिनादेन रथेन शीघ्रम् अयोध्यां प्रविवेश। सः अयोध्यां दृष्टवान् या उलूकगृध्रसंकीर्णा, गजपुरुषसमाकीर्णा, तमसा पीडिता, रात्रिवद् अन्धकारमयी आसीत्। तत्र सः स्वपत्नीं रोहिणीमिवोदितेन ग्रहणाक्रान्तां, शोभायुक्तां, रिपुना राहुणा पीडितामिव ददर्श। सा पुरी निर्जलस्रोतसः सरितामिव, पक्षिविहीना, शुष्केण कम्पिता, मत्स्यगजमकरनिह्नूतस्रोतःस्वल्पसलिलवतीव दृश्यते। या पुरी हविरुत्सृष्टे हव्ये दीप्तज्वाला धूमरहिताग्निवत् शान्ता, महान्यायुधक्षीणसेना इव, समुद्रतरङ्ग इव शमितनिनादा, यज्ञशालेव ऋत्विग्भिरुपकरणविहीना, धेनुरिव वृषविहीना, मुक्ताहारमणिविहीना, पतिततारका इव, वसन्तान्ते पुष्पवती लता इव दग्धा, मेघावृतं नभ इव, व्यापरशून्यनगरमिव, अपवर्जितपानीयमण्डपवद्, भग्नकूपवद्, भग्नधनुर्वत्, युद्धे परित्यक्तया कन्यया समं बलवान् अश्वारूढेन विहीनामिव, शुष्कसरोवरवद्, दुःखिता विरहिता स्त्रीवद्, मेघच्छन्नं सूर्यप्रभामिव, एवं सा पुरी शोच्यते। एवं स्थिते भरतः दशरथात्मजः रथे स्थितः सारथिम् उवाच—"किमर्थं अद्य अयोध्यायां पूर्ववत् गीत्यादिवाद्यनिनादो न श्रूयते? सुरभिः सुरा-माल्यानां, धूपागुरुगन्धोऽपि न दृश्यते। न च रथनिनादः, नाश्वानां मृदुह्रादः, न मदगजघोषः, न च महान् सञ्जातः शब्दः, रामनिष्क्रान्त्या नगरे। रामे निष्क्रान्ते, युवतयः दुःखिताः, न चन्दनागुरु-माल्यैः भूषन्ति। नराः अपि शोभनमाल्यभूषिताः न निर्गच्छन्ति, न च उत्सवा आयोज्यन्ते दुःखितायाम् अयोध्यायाम्। निश्चितम्, भ्रात्रा सह अस्याः पुरीः शोभा गताऽस्ति; अयोध्या न शोभते, यथा भस्मशेषरात्रिः न प्रकाशते। कदा मम भ्राता महोत्सववद् अयोध्यां प्रत्यागमिष्यति, यथा वासरः मेघैः शीतलीकृतः स्यात्?" "न सन्ति मुख्यमार्गेषु युवानः, शोभायुक्तवस्त्रधारिणः, गर्वेण सञ्चरन्तः।" इत्येवं बहुधा भाषमाणः भरतः पितुः गृहम् प्रविवेश, सिंहविहीनं गुहागृहमिव। तत्र अन्तःपुरं तेजोविहीनं, दिवा सूर्यरहितमिव, देवानां परित्यक्तमिव दृष्ट्वा, धर्मात्मा भरतः शोकेन पीडितः अश्रूणि मुमोच। एवमेकशतम् चतुर्दशतम् अध्यायः श्रीमद् आयोध्याकाण्डे वाल्मीकि रामायणे समाप्तः। अनन्तरं मातॄः अयोध्यायाम् स्थाप्य, धर्मनिष्ठः भरतः दुःखेन पीडितः वृद्धान् प्रति इदं वचनम् उवाच—"अहं नन्दिग्रामं गमिष्यामि; अद्य एव भवद्भ्यः अभिवादयामि। तत्र रामविरहजं दुःखं सहिष्ये। राजा स्वर्गं गतः, गुरुश्च विपिने वसति; अहं रामस्य आगमनं प्रतीक्ष्य तस्यैव राज्ये स्थास्ये, सः महान् कीर्तिमान् च राजा।" एवमेकशतम् पञ्चदशतम् अध्यायः श्रीमद् आयोध्याकाण्डे वाल्मीकि रामायणे समाप्तः।