ततः ते दिव्यतरां यमुनां नदीं लोलतरङ्गाभिरलङ्कृतां दृष्ट्वा, पुनः सर्वे पुण्यजलां गङ्गां पावनां नदीं अपश्यन्। सौहृदैः सह तां रम्यां सलिलपूर्णां नदीं समतिक्रम्य, ते शृङ्गिबेरपुरं रमणीयं सैन्यैः सह प्रविशन्ति स्म। शृङ्गिबेरपुरात् पुनः ते अयोध्यां दृष्टवन्तः। तत्र, पित्रा भ्रात्रा च विहीनां अयोध्यां विलोक्य, शोकेन पीडितः भरतः सारथिम् इदं वचनम् उवाच—"सारथे, पश्य! अयोध्या विनष्टा, न शोभते; निराकारा, निरानन्दा, दुःखिता, निःस्वना च सा जाताऽस्ति।" एवं श्रीमद्-अयोध्याकाण्डस्य एकशत-त्रयोदशोऽध्यायः समाप्तः। ततः गम्भीरनिस्वनं रथं समास्थाय, तेजस्वी भरतः शीघ्रं अयोध्यां प्रविवेश। स तत्र अयोध्यां दृष्टवान् या उलूकगृध्रनिविष्टा, गजमानुषसमाकीर्णा, तमसा आहताभूताऽस्ति—रात्रिवद् अन्धकारपूर्णा। सा प्रियं भार्यां रोहिणीमिव, उदयमानग्रहपीडितां, शोभायुक्ताम् अपि, राहुसंनिपातेन पीडितामिव अपश्यत्। सा नदीव शुष्कसलिलसंक्षुब्धा, विहङ्गविहीना, शोषेण मत्स्यगोधाङ्कशून्या, प्रवाहहीना च दृश्यते। सा हवनशिखेव सुवर्णवर्णा, धूमरहिताऽभूत्, हविरुत्सृष्टे, समुत्थाय शान्ता च। सा महायुद्धे भग्नकवचा, नष्टाश्वरथध्वजा, निहतवीरसंघा, विपत्तिं प्राप्ता सेनैव बभूव। सा सागरतरङ्गेव, पूर्वं फेनोच्छ्वसितनिनादा, शमवायुनाऽभिहता, शान्तरवा जाता। सा सोमयागान्ते, सर्वहोमोपकरणविहीना, ब्राह्मणैः परित्यक्ता वेदिकेव दृश्यते। सा गवां मध्ये स्थिताऽपि, तृणान्वेषणपरायणा, वृषभेन परित्यक्ता, नायकं गवां काङ्क्षमाणा धेनुरिव बभूव। सा नवरत्नमालिकेव, श्रेष्ठरत्नविवर्जिता, सुस्निग्धा, सूर्यरश्मिप्रभासमाना, पृथग्भूता। सा तारा दिवः पतिता, स्वतेजः प्रसरं त्यक्त्वा, पुण्यहान्या भूमौ पतिता इव बभूव। सा वसन्तान्ते पुष्पितलता, मदमत्तभ्रमरनिनादिता, शीघ्रदावानलेन दग्धा, शुष्ककुसुमसङ्क्षीणा च। सा मेघाच्छन्नं नभः, चन्द्रतारकावृतम्; सा नगरी, निःसंवादितविपणिश्रेयसी, वेदपाठविलुप्ता च। सा मद्यपानस्थली, अपवित्रा, भग्नमणिकुम्भच्छन्ना, मद्यपानविहीना। सा भग्नभाण्डपरिवृता, शुष्कभूमिः, जलरहितापि, भग्नकूपेव बभूव। सा दृढेण धनुषा बद्धा, शक्तिमता विक्षिप्ता, शरैः छिन्ना, भूमौ पतिता, छिन्नज्या धनुर्वत्। सा युवती, रणमध्ये वीराश्वेन त्यक्ता, भूषणानि विसृष्टानि, दुर्बला, अनाथेव। सा महाप्रपेव, शुष्कसलिलवती, महाकच्छपमत्स्ययुक्ता, भग्नतीरा, नष्टपद्मा च। सा स्त्री, दुःखिता, अलङ्कृतिवर्जिता, शोकेन दग्धाङ्गी, गन्धानुलेपननिषिद्धा, निरभरणा। सा वर्षाकाले मेघपटलाच्छन्नं सूर्यप्रभां यथा, नीलमेघसमावृतां, तद्वद् अप्रकाशिता। एवम् उत्तमेन रथेन स्थितः, श्रीदशरथात्मजः भरतः सारथिम् इदं वचनम् उवाच—"किमर्थं अद्य अयोध्यायां पूर्ववत् गम्भीरनिस्वनं गीतवादित्रं न श्रूयते? सुरभिः सुरास्रग्धूपागुरुधूपगन्धः न व्याप्यते। न च रथनिस्वनः, नाश्वनिःश्रवः, न मत्तगजगर्जितम्, न च महारथध्वनिः श्रूयते, रामे प्रव्राजिते। रामे गच्छति, युवत्यः दुःखिता, न चन्दनागुरुस्रग्धारणं कुर्वन्ति। न पुरुषाः शोभनमाल्यधारिणः विहारयात्रायै निर्गच्छन्ति, न च उत्सवाः क्रियन्ते, रामशोकदुःखिता नगरी। नूनं भ्रात्रा सह अस्याः नगरीस्य तेजः गतं; अयोध्या न शोभते, यथा भस्मरात्रिर्न शोभते। कदा मम भ्राता महोत्सवसमः पुनरागमिष्यति, यथा मेघाः ग्रीष्मे सुखं जनयन्ति, तथा अयोध्यायाः प्रमोदं जनयेत्? न मुख्यमार्गाः युवाभिः शोभनवस्त्रधारिभिः, मत्तगमनेन, संचरन्ति।" एवं बहुधा भाषमाणः, स पितुः गृहम् प्रविवेश, यत् नृपतिवर्जितं, सिंहवर्जितं गुहामिव। तत्र अन्तःपुरं तेजोविहीनम् अपश्यत्, यथा सूर्यरहितः दिवः, देवैः परित्यक्तम्; तत्रात्मवान् भरतः, दुःखेन पीडितः, अश्रूणि मुमोच। एवं श्रीमद्-अयोध्याकाण्डस्य एकशत-चतुर्दशोऽध्यायः समाप्तः। ततः भरतः मातॄः अयोध्यायाम् उपवेश्य, धृतिमान्, दुःखेन पीडितः, वृद्धान् इदं वचनम् उवाच—"अहं नन्दिग्रामं गमिष्यामि; अद्य यूयं मम स्वस्त्ययनं कुरुत। तत्र रामविरहदुःखं सहिष्ये।