भरतः सेनया सह रथैः शिबिकाभिश्च हयगजैश्च महता बलसमूहेन निवर्तमाना गृहं प्रति प्रस्थितः। स तदा दिव्यतरङ्गमण्डितां यमुनां दृष्ट्वा पुनरपि पुण्यसलिलां गङ्गां सर्वैः सहावलोकयत्। सखिभिः सह तां रम्यां सलिलपूर्णां नदीं तीर्त्वा, सैन्येन सह श्रृङ्गिबेरपुरं प्रविवेश। श्रृङ्गिबेरपुरात् पुनः स सर्वैः सह अयोध्यां दृष्टवान्। तत्र, पितृभ्रातृविहीनां अयोध्यां विलोक्य, शोकसन्तप्तः भरतः सारथिम् इदं वाक्यम् उवाच—“सारथे, पश्य! अयोध्या विनष्टा, न शोभते; निराकाराऽनन्दा दुःखिता, निःशब्दा च इव दृश्यते।” ततः श्रीमद्-अयोध्याकाण्डस्य त्रयोदशोऽधिकशततमः सर्गः समाप्तः। अनन्तरं, गम्भीरनादेन रथेन श्रीमान् भरतः शीघ्रं अयोध्यां प्रविवेश। तत्र सः अयोध्यां दृष्टवान्—काकगृध्रसंकीर्णां, गजानरैः पूरितां, तमिस्रया आवृतां, दुःखितां रजन्यां यथा। स्वां प्रियम् भार्यां रोहिणीं प्रभया युक्तां राहुणा पीडितां यथा अपश्यत्। सा नगरी निर्झरिणीव स्रवणहीना, पक्षिविहीना, मीनमकरनक्रगुप्ता, क्षीणवेगा च साभवत्। यज्ञाग्निवत् सुवर्णदीप्तिं विना, हविरुपरिष्टात् शान्ता इव। महायुद्धे भग्नकवचा, नष्टरथध्वजा, हतानायका, भग्ना सेनावद्। सागरतरङ्गवत् पूर्वं फेनोच्छ्वसितं, शान्तवायुनाऽनुनमितं, निःस्वनम् इव। यज्ञवाटवद् ऋत्विग्भिः त्यक्तं, सोमयागान्ते मौनं यथा। धेनुवत् दुःखिता, वत्सरहिते गवां मध्ये तृणान्वेषणपरायणा। नवान्युत्सृष्टमुक्तावलीव, मुख्यरत्नवियुता, सूर्यरश्मिसदृशी। नभस्तारकापतिता, तेजोविस्तारविहीना, पुण्यनाशात् पतिता इव। वसन्तान्ते पुष्पवती लता, मदोत्कण्ठितभृङ्गनिनादिता, दग्धा, शुष्का, क्षीणा च इव। मेघावृतं नभः, चन्द्रतारकाविहीनम्; नगरं, निःक्रीतशालमण्डितं, शास्त्रविलुप्तं, मौनं यथा। मद्यपानगृहं, अपवित्रं, भग्नपात्रनिषिक्तं, उत्सवशून्यम् इव। भग्नकूपवद् भूमिविनष्टं, भग्नपात्रघटसंवृतं, सलिलहीनं, पतितं च। महाधनुष्कवत्, दृढेन प्रतिबद्धं, शरैः छिन्नं, भूमौ पतितं, सुतन्त्रीविहीनम्। युवतिवत्, रणमध्ये वीरगजिना परित्यक्तं, भूषणत्यक्तं, हीनं च। महाह्रदवत्, जलहीनं, मत्स्यकच्छपसंकीर्णं, भग्नतीरं, कमलशून्यं च। दुःखिता स्त्रीव, अलङ्कृतिहीना, शोकेन दग्धाङ्गी, गन्धानुलेपननिषिद्धा। मेघगहनावृतसूर्यप्रभेव वर्षाकाले, तद्गहनं प्रविष्टा, नीलमेघैः छन्ना। एवं स्थिते, दशरथात्मजः श्रीमान् भरतः रथे स्थितः सारथिम् इदं वचनम् उवाच—“किमर्थं अद्य अयोध्यायां पूर्ववत् गम्भीरनादं गीतवाद्यादीनां न शृणोमि? सुरभिणां सुराणां माल्यानां गन्धः न दृश्यते, न च धूपागुरुश्चित्रगन्धः व्याप्नोति। रथनिनादः, अश्वानां मन्दनिह्रादः, मदोन्मत्तगजानां रवः, महत्तरमणिकुञ्जरध्वनिश्च, रामनिष्क्रान्त्या नगरे न दृश्यते। रामे प्रव्राजिते, युवतयः शोकसन्तप्ताः, न चन्दनागुरुमाल्यैः भूषयन्ति स्वदेहान्। पुरुषाश्च शोभनमाल्यधारिणः विहाराय न गच्छन्ति, न च उत्सवाः क्रियन्ते, रामशोकसमाकुलायाम् नगरीम्। नूनं भ्रात्रा सह अस्याः नगरीयाः शोभा गता; अयोध्या न प्रदीप्यते, यथा भस्मशेषरात्रिरपि न शोभते। कदा मे भ्राता महोत्सव इव प्रतिनिवर्तेत्, अयोध्यायाः सुखदः, यथा ग्रीष्मे मेघाः सुखप्रदाः? अयोध्यायाः मुख्यमार्गाः न युवा जनैः, शोभनवस्त्रधारिभिः, गमनगर्वितैः, संकीर्णाः सन्ति।” एवं बहु विधं भाषमाणः भरतः पित्रृगृहं प्रविवेश, सिंहविवर्जितं गुहानिव। तत्र, अन्तःपुरं तेजोविहीनं, दिवा सूर्यरहितं, देवैः परित्यक्तं, दृष्ट्वा, धर्मात्मा भरतः शोकसन्तप्तः अश्रूण्यपातयत्। एवं श्रीमद्-अयोध्याकाण्डस्य चतुर्दशोऽधिकशततमः सर्गः समाप्तः। अनन्तरं, भरतः मातॄः अयोध्यायां स्थाप्य, शोकपीडितः स्थिरचित्तः, वृद्धान् प्रति इदं वाक्यम् उवाच।