तदा वसिष्ठेन महात्मना भरताय सुवर्णमयौ पादत्राणौ सुशोभितौ हर्षेण दातव्यौ इत्युक्तं, “एते पादत्राणौ तव बुद्धिमता संरक्षणाय अयोध्यायाः हितं करिष्यतः।” राघवः पूर्वदिशं प्रेक्ष्य, तानि पादत्राणौ आरुह्य, तदर्थं भरताय शासनं दत्त्वा तत्र स्थितवान्। ततः अहं, महात्मना रामेण अनुमतः, निवृत्तः, शुभौ पादत्राणौ गृहीत्वा अयोध्यां प्रत्यागच्छामि। एवं धर्मात्मा भरतः यदा महात्मनः वचनं उक्तवान्, तदा महर्षिः भारद्वाजः तस्य उत्तमं वचनं उवाच। सः भरतं महापुरुषं प्रीत्या अभ्यनन्दत्, “न किञ्चिद् अद्भुतं, नरश्रेष्ठ, धर्मशीलः त्वं यथा जलं कूपे स्वयमेव प्रवहति, तथा गुणाः त्वयि निवसन्ति। तव पितरं दशरथं महाबलम् अमृतसमानम् मन्ये, यः धर्मज्ञः पुत्रः त्वं असि।” एवं भारद्वाजस्य वचनं श्रुत्वा भरतः ससञ्ज्ञः, नमस्कारं कृत्वा तस्य पादौ स्पृष्ट्वा, विनयेन आज्ञां प्रार्थितवान्। ततः भारद्वाजं प्रदक्षिणं कृत्वा, भरतः मन्त्रिभिः सह अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। तस्य सेना रथैः, शिबिकाभिः, अश्वैः, गजैः च विशालया, भरतं अनुगच्छन्ती प्रत्यागच्छत्। ते यमुनां दिव्यां नदीं, तरङ्गैः भूषितां, दृष्ट्वा, शुभां गङ्गां अपि पुनः पश्यन्ति। तां सलिलसमृद्धां नदीं सुहृद्भिः सह तीर्त्वा, सशस्त्रसेना श्रङ्गिबेरपुरं प्रविष्टाः। तस्मात् श्रङ्गिबेरात् नगरात्, पुनः अयोध्यां दृष्टवन्तः। तदा भरतः, पितृभ्रातृविहीनां अयोध्यां दृष्ट्वा, दुःखेन पीडितः, सारथिं इदं वचनं उवाच। “सारथे! पश्य, अयोध्या विनष्टा, न शोभते; निराकाराः, निरानन्दाः, दुःखिता, निःशब्दा।” एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य त्रयोदशशततमः सर्गः समाप्तः। ततो भरतः, घननादेन रथेन, शीघ्रं अयोध्याम् अभ्यागच्छत्। सः अयोध्यां द्रष्टवान्, या उल्लूकैः गृध्रैः चाकीर्णा, गजैः नरैः च पूरिता, तिमिरग्रस्तेव रात्रिवत् दुःखिता च। सः ताम् प्रियाम् भार्यां रोहिण्याः सदृशीं, शोभामयां, शत्रु-राहु-प्राप्तया पीडितां अपश्यत्। सा नगरः, कूप्या नदीव, अल्पसलिला, विक्षिप्ता, पक्षिणः तृषायाः पलायिताः, मत्स्य-ग्रह-नक्राः लुप्ताः, प्रवाहः क्षीणः। यज्ञाग्निः सुवर्णवर्णः, धूमरहितः, हविः दीप्त्वा शान्तः। सेना युद्धे, कवचभिन्ना, अश्व-रथ-ध्वज-विनष्टा, वीराः हताः, पतिता। समुद्रतरङ्गः, पूर्वं फेनिलः घोषयुक्तः, शान्तवायुनाः निःशब्दः। वेदी, यजमानैः यज्ञोपकरणैः परित्यक्ता, सोमयागान्ते मौनम्। नगरं गोः मध्ये दुःखिता, तृणान्वेषणाय विचरन्ती, वृषेण परित्यक्ता, नायकस्य आकाङ्क्षिणी। मुक्ताफलमाला, श्रेष्ठरत्नविहीना, सूर्यरश्मिसदृशी, उज्ज्वला। तारा आकाशात् पतिता, तेजः क्षीणम्, व्याप्तिः लुप्ता, पुण्यनाशात् भूमौ पतिता। वनलता, पुष्पितान्ता, भ्रमरनिनादिता, ज्वलितवनाग्निना दग्धा, शुष्कता। आकाशः मेघच्छन्नः, चन्द्र-तारान् गुप्तः; नगरं, विपण्यः बन्दिताः, शास्त्राणि मूकानि। पानभूमिः, अपक्लिन्ना, भग्नपात्रैः आवृताः, उत्तममद्यपात्रैः रिक्ताः, मद्यपाः गच्छन्ति। कूपः भग्नः, भूमिः विदीर्णा, भग्नपात्रैः परिवृतः, जलं उपयोक्तम्, पतितः। धनुष्, दृढेन युक्तम्, बाणैः छिन्नम्, भूमौ पतितम्, तन्तुः स्फुटितः। युवती, युद्धे अश्वारोहीन्याः परित्यक्ता, भूषणानि त्यक्त्वा, दुर्बला। विशालसरोवरम्, जलं शुष्कम्, मच्छ- कूर्मैः पूरितम्, तीरः भग्नः, पद्मानि लुप्तानि। स्त्री, दुःखिता, अलङ्कृतविहीना, शोकदग्धा, गन्धविहीना। सूर्यप्रभा, मेघैः छन्ना, वर्षाकाले, नीलमेघैः गुप्ता। ततः भरतः, दशरथस्य सुपुत्रः, रथे स्थितः, उत्तमं रथं चालयन्तं सारथिं इदं वचनं उवाच। “किमर्थं अद्य अयोध्यायां गम्भीरः गीतवाद्यनादो न श्रूयते यथापूर्वम्? सुरापुष्पगन्धः नष्टः, धूपागुरुगन्धः सर्वत्र न वायति। रथनिनादः, अश्वानां मृदुनिह्रादः, मदोन्मत्तगजानां गर्जनम्, महान् रथनादः, रामविन्यासे न श्रूयते। रामे निर्गते, युवतयः दुःखिता, न चन्दनागुरुपुष्पैः अलङ्क्रियन्ते।” एवं श्रीमद् वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे भरतस्य अयोध्यागमनम्, नगरदुःखदर्शनम्, सर्वे वर्णितम्।