ततः परममुदितचित्तः वसिष्ठः सौमित्रेः नाम लक्ष्मण इति चकार, अपरस्य च शत्रुघ्न इति नाम ददौ। स ब्राह्मणान् नगरवासिनः राष्ट्रजनांश्च सन्तर्पयामास, ब्राह्मणेभ्यश्च महान्ति रत्नानि दत्तवान्। सर्वाणि जातकर्मादिकानि संस्कारकर्माणि तेषां सम्यगकरोत्। तेषु रामः ज्येष्ठः पताकेव पितरं मुदं जनयन् आसीत्। स पुनः स्वयम्भुवानिव भूतसत्तमेषु पूज्यः अभवत्; सर्वे वेदविदः शूराः लोकहिते रताः। सर्वे ज्ञानसम्पन्नाः गुणैरलङ्कृताः; तेषु रामः महातेजाः सत्यपराक्रमसम्पन्नः स्थितः। स सर्वजनप्रियः शशिन इव निर्मलः, गजाश्वरथारोहणे प्रथितः पूज्यः चाभूत्। स धनुर्वेदे नित्यमभिरतः पितृसेवने च तत्परः। बाल्य एव लक्ष्मणो वर्धमानश्रीः परमस्नेहयुक्तः आसीत्। लक्ष्मणः सदा रामे, जगत्प्रिये ज्येष्ठभ्रात्रि, अनन्यभक्तः प्रीतिदायकश्च, राममपि शरीरेण तुष्टिं जनयन् आसीत्। लक्ष्मणः समृद्धियुक्तः बहिः प्राण इव, रामोऽपि तं विना निद्रां न लभते स्म। यदा स्वादु भोजनं आनियते, तदा स तं विना नाश्नाति स्म; यदा राघवः मृगयायां गच्छन् अश्वारूढः भवति, तदा लक्ष्मणः धनुर्धरः पृष्ठतः गच्छन् तं रक्षति स्म। भरतस्यापि, शत्रुघ्नो लक्ष्मणस्य अनुजः, तथैव अनुगमनम् अकरोत्। स तस्मात् प्राणाधिकः प्रियः, तथैव प्रियः चाभूत्। एवं दशरथः चतुर्भिः पुत्रैरुदारकैः परिपालितः। स प्रहृष्टः सुरपतिरिव पितामहः अभवत्; सर्वे ज्ञानसम्पन्नाः गुणैः अलङ्कृताः, लज्जाशीलाः कीर्तिमन्तः सर्वज्ञाः दीर्घदर्शिनश्च। तेषु सर्वे दीप्तिमन्तः बलवन्तश्च आसन्। तेषां पिता दशरथः ब्रह्मेव लोकनाथः प्रमुदितः अभवत्; ते च वेदाध्ययने नित्यरताः, पितृसेवायां च, धनुर्विद्यायां च प्रतिष्ठिताः आसन्। ततः दशरथः तेषां विवाहकर्म विचारयितुं आरब्धवान्। धर्मात्मा राजा तैः सह आचार्यैः बन्धुभिः च चिन्तयामास। स महात्मा मन्त्रिभिः सह चिन्तयन्नेव, महातेजाः महर्षिः विश्वामित्रः आगतः। स राजा-दर्शनकामः द्वारपालान् इदं वचनम् उवाच— शीघ्रं गाधिनः पुत्रः कौशिकः आगतः इति निवेदयत। तदाज्ञां श्रुत्वा ते परिचारकाः शीघ्रं राजगृहं जग्मुः। ते सर्वे तद्वचनेन उद्विग्नमनसः राजगृहं यत्र विश्वामित्रः स्थितः, तत्र जग्मुः। ते इक्ष्वाकुवंशजं राजानं निवेदयामासुः— विश्वामित्रः आगतः इति। तेषां वचः श्रुत्वा राजा पुरोहितैः सह सज्जः अभवत्। स राजा हृष्टः तं प्रति ब्रह्माणमिव इन्द्रः प्रस्थितः। स तपस्विनं दीप्ततेजसं दृढव्रतं दृष्ट्वा, हर्षवदनः अभवत्। स राजा प्रीतिसंयुक्तवदनः तस्मै अर्घ्यम् उपानयत्। स मुनिः राज्ञः हस्तात् शास्त्रविधिना अर्घ्यम् अपि प्रतिजग्राह। स राजा तस्य कुशलं च नित्यलाभं च पृष्टवान्— पुर्यां कोशे राष्ट्रे बन्धुषु सुहृत्सु च। धर्मात्मा कौशिकः अपि पप्रच्छ— सर्वे सामन्ताः शत्रवः उपशमिताः किल? दैवमानुषं धर्मं च सम्यक् कृतमिति पप्रच्छ। वसिष्ठं च तत्र स्थितं महर्षिं कुशलं पप्रच्छ। स महातेजाः महर्षिः अन्यान् ऋषीनपि तत्र यथायोग्यं अभ्यनन्दत्। सर्वे हृष्टचित्ताः राजगृहं प्रविविशुः। राजा तान् सत्कारपूर्वकं उपवेशयामास। ततः राजा हृष्टमना महर्षिं विश्वामित्रं वाक्यमुवाच— स परमदानवाँस्तदा राजा हृष्टः पूजयन् प्राह— आगमनं ते अमृतोपमं, तृणप्रायायां वर्षसमं, अपत्यलाभसमं, नष्टप्राप्तिसमं, महोत्सवसमं च। तथा, महर्षे, आगमनं तव मम परममङ्गलम्। स्वागतमस्तु! किं ते प्रियं करवानि? आगमनेन मे परमसन्तोषः जातः। त्वं पूजार्हो ब्राह्मण, सौभग्येन त्वं प्राप्तः, अद्य मे जन्म सफलम्, जीवितं च कृतार्थम्। ब्राह्मणानां नाथं दृष्ट्वा मे रात्रिः सुफला अभवत्। पूर्वं राजर्षिः आसीः, तपसा तेजसा दीप्तः। अधुना ब्रह्मर्षित्वं प्राप्तवान्, बहुविधपूजार्हः चासि। एषा मम अद्भुतं परमपवित्रं घटना ब्राह्मण। त्वया आगत्य अहम् पुण्यक्षेत्रम् आपन्नः। यदर्थं आगतः, तद्वद। तव कार्ये अहं अनुग्राह्यः। व्रतस्थ त्वं यद् इच्छसि तद् अकिञ्चनं वद। अहं सर्वकार्येषु कर्ता, त्वं तु मम दैवतं रक्षिता। त्वयि प्राप्ते मे महत् सौभाग्यं, धर्मः चायं तव आगमनात् उपस्थितः। एवं विनीतया मधुरया वाचा, गुणकीर्त्या संयुतया, ऋषेः हृदयस्पृशं वचनं श्रुत्वा, स महर्षिः परमसन्तोषेण युक्तः अभवत्। शृणुत, इदानीं एकोनविंशः सर्गः आरभ्यते। श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे एकोनविंशः सर्गः इत्येषः। तत्र, राजसिंहस्य तस्य अद्भुतं विस्तीर्णं वाक्यं श्रुत्वा, महातेजा महाबलः विश्वामित्रः रोमाञ्चितः भाषितुम् आरब्धवान्।