एवं वसिष्ठेन सम्यक् उक्तः, महाबुद्धिः स वसिष्ठः राघवाय वाक्यकुशलः महतीं वाणीं प्राह। स प्रहर्षेण राघवः सुवर्णमयौ भूषणैः भूषितौ पादत्राणौ दत्त्वा, “एतानि पादत्राणानि, हे विद्वन्, हर्षेण प्रयच्छ; तव संरक्षणे अयोध्यायाः कल्याणम् एषाम् पादत्राणयोः अधीनं भविष्यति,” इति वसिष्ठः उवाच। वसिष्ठस्य वाक्यं श्रुत्वा, राघवः पूर्वदिशं प्रति स्थित्वा, तानि पादत्राणानि आरोहितवान्, तानि मम शासनाय समर्पितवान्। ततः महात्मना रामेण अनुमति प्राप्तवान्, निवृत्तः सः भरतः शुभपादत्राणानि गृहीत्वा अयोध्यां प्रत्यागच्छत्। भरतस्य उत्तमं वचनं श्रुत्वा, महात्मा भरद्वाजः तस्मै अधिकं शुभं वाक्यं प्राह। “एतत् आश्चर्यं नास्ति, नरशार्दूल, श्रेष्ठशीलवान्; यथा जलं स्वभावतः अवगाहने प्रवहति, तथा पुण्यं तव हृदयम् आविशति।” तस्य पितरं दशरथं महाबाहुं अमृतसदृशं वर्णयन्, भरद्वाजः अवदत्—“यः धर्मज्ञः धर्मनिष्ठः पुत्रः तव, सः दशरथः अमृतवत्।” ततः भरतः कृताञ्जलिः भरद्वाजस्य पादौ स्पृशन् विद्वांसं मुनिं अभिवाद्य, तस्य अनुमतिं प्राप्य, तं परिक्रम्य, मन्त्रिभिः सह अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। भरतः सेनया सह रथैः, यानैः, अश्वैः, गजैः च अयोध्यां प्रत्यागच्छत्। मार्गे दिव्यां यमुनां तरङ्गशोभितां दृष्ट्वा, पुनः गङ्गां पुण्यसलिलां अपश्यत्। तदनन्तरं, सरितं सुजलसम्पूर्णं सह मित्रैः अतिक्रम्य, श्रुङ्गिवेरपुरं सेनया सह प्रविष्टवान्। श्रुङ्गिवेरपुरात्, पुनः अयोध्यां ददर्श। तदा, पितृभ्रातृविहीनां अयोध्यां दृष्ट्वा, भरतः दुःखेन संतप्तः स्वसारथिम् उवाच—“सारथे, पश्य! अयोध्या विनष्टा, न शोभते; निराकारः, निर्हर्षः, क्लिष्टा, निःशब्दा।” एवं अयोध्यां गच्छन् भरतः, गम्भीरध्वनिम् रथेन शीघ्रं प्रविष्टः। अयोध्यां दृष्ट्वा, काकैः गृध्रैः च आवृतां, गजैः नरैः च पूर्णां, तमसा आहतां, रात्रिसदृशीं शोकग्रस्तां अपश्यत्। यथा रोहिणी उद्गते राहौ पीडिता, तथा तस्य प्रियां भार्यां शत्रु राहु आगमनेन संतप्तां अपश्यत्। यथा निर्झरः क्षीणजलः, पक्षिणः तृष्णया पलायिताः, मत्स्यग्रहाः लुप्ताः, तस्य प्रवाहः क्षीणः; तथा अयोध्यां अपश्यत्। यथा यज्ञाग्निः सुवर्णप्रभः, हविः समर्प्य शान्तः; यथा महायुद्धे सेना भग्नकवचाः, नष्टाश्वरथपताकाः, पतितवीराः; यथा समुद्रतरङ्गः शान्तः, निःशब्दः; यथा यज्ञवेदिः याजकविहीना, सोमयागान्ते निःशब्दा; यथा गोरूपे दुःखिता, वृषभेन त्यक्ता, तृणान्वेषणाय चरन्ती; यथा मुक्तामणिसूत्रम्, मुख्यरत्नविहीनम्; यथा तारा आकाशात् पतिता, तेजोविहीना; यथा वसन्तान्ते पुष्पितलता, मदमधुपगुञ्जिता, त्वरितदावाग्निना दग्धा; यथा मेघच्छन्नं व्योम, चन्द्रतारानिवृतम्; यथा नगरम्, विपणिविहीनम्, ग्रन्थनिःशब्दम्; यथा मद्यपीठम्, अशुद्धम्, भग्नपात्रपूरितम्; यथा भग्नकूपः, भूमिविहीनः, जलशून्यः; यथा महाधनुः, कृत्स्नेन बलिना धनुष्कोटि छिन्नः; यथा युवती, युद्धे अश्वारूढेन त्यक्ता, भूषणान्युत्सृज्य, दुर्बला; यथा महान् सरः, जलविहीनः, मत्स्यकच्छपसंयुक्तः, भग्नतीरः, नष्टपद्मः; यथा स्त्री, शोकार्ता, अलङ्कारविहीना, दुःखदग्धाङ्गी; यथा वर्षकाले मेघच्छन्नं सूर्यप्रभम्; इत्येवम् अयोध्यां भरतः अपश्यत्। ततः दशरथनन्दनः भरतः रथे स्थित्वा, सारथिं प्रति वाक्यं प्राह—“किमर्थं अद्य अयोध्यायां गम्भीरं गीतवाद्यध्वनिं न शृणोमि यथा पूर्वम्? सुरभिमद्यपुष्पगन्धः, धूपागारुश्च, सर्वत्र न प्रवाहति। उत्तमारथध्वनिः, अश्वानां मृदुनिह्वानः, मदोन्मत्तगजानां गर्जनम्, रथानां महाशब्दः च, रामविसर्जनात् अत्र नगरे न शृणोमि।” एवं श्रीमद् वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे त्रयोदशशततमः अध्यायः समाप्तः।