रामः प्रतिज्ञां पितुः यथावद् स्थापयिष्यामीति निश्चित्य, चतुर्दशवर्षाणि पित्रा प्रतिज्ञातानि व्रतानि सम्यग् पालयिष्यामीति सुसंकल्पितवान्। तस्मिन्नेव काले, प्राज्ञः वसिष्ठः महतीं वाणीं कुशलया वाचा राघवमभ्यभाषत। स उवाच—"प्रहृष्टेन मनसा, सुवर्णमयौ भूषणयुक्तौ पादुकौ प्रयच्छ, बुद्धिमन्। ताभ्यां तव पालने अयोध्यायाः कल्याणं सुरक्षितं भविष्यति।" वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा, राघवः पूर्वदिशं प्रति स्थित्वा ताः पादुकौ आरोह्य, राज्याय मम निग्रहे ताः न्यवेदयत्। ततोऽहं महात्मना रामेण अनुमतो निवृत्तः, शुभे पादुके गृहीत्वा अयोध्यां प्रत्यागच्छामि। भरतस्यैतद् उत्तमं वचः श्रुत्वा, महात्मा भरद्वाजः तं प्रीत्या, शुभतरं वाक्यम् अवदत्। स उवाच—"नैतद् आश्चर्यं, पुरुषर्षभ, श्रेष्ठश्चारित्राणां; यथा सलिलं स्वयमेव विवरे प्रवहति, तथा पुण्यं त्वयि स्वाभाविकं प्रतिष्ठितम्। तव पिता दशरथः महाबाहुः, अमृतकल्पः, यः धर्मज्ञः धर्मनिष्ठः च पुत्रः त्वम् एवम् जातः।" एवमुक्त्वा महात्मने भरद्वाजाय, भरतः ससंज्ञं कृत्वा प्रणम्य पादौ स्पृशन् निवेदयामास। ततः भरद्वाजं प्रदक्षिणीकृत्य, सः महात्मा भरतः मन्त्रिभिः सह अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। रथैः, यानैः, अश्वैः, गजैः च, विशालः सेनागणः भरतं अनुगम्य प्रत्यागच्छत्। ते ततः दिव्यां यमुनां तरंगशोभितां दृष्ट्वा, पुनः सर्वे गङ्गां पुण्यसलिलां अपश्यन्। तां रम्यां सलिलपूर्णां नदीं सहसैन्यैः समतिक्रम्य, शोभनां श्रृङ्गिबेरपुर्यां प्रविश्य तत्र स्थिताः। श्रृङ्गिबेरपुरतः पुनः अयोध्यां ददृशुः। तदा, पितृभ्रातृविहीनां अयोध्यां दृष्ट्वा, शोकाभिभूतः भरतः सारथिम् इदं वाक्यम् अब्रवीत्—"सारथे! पश्य, अयोध्या विनष्टा, न शोभते; निराकारा, निरानन्दा, क्लेशिता, निःस्वना च।" एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य एकशतत्रयोदशोऽध्यायः समाप्तः। ततः, महाशब्दयुक्तेन रथेन, श्रीमान् भरतः शीघ्रं अयोध्यां प्रविवेश। स अयोध्यां दृष्टवान्, या उलूकवृकशब्दयुक्ता, गजमानुषसमाकीर्णा, तमसा हतप्रभा, रात्रिवत् क्लिष्टा अभवत्। स तां स्वां प्रियम् अयोध्यां रोहिणीमिव उदयन्तेन ग्रहणेन पीडितां, शत्रुर्हता राधुना पीडितां दृष्टवान्। स तां नदीं इव, या अल्पसलिला, विहंगशून्या, शुष्केन वातेन पीडिता, मीनकच्छपग्राहनिहिता, संकुचितवाहिनी च दृष्ट्वा। यज्ञाग्निमिव सुवर्णदीप्तिं, हविरुत्सृष्टां, धूमरहितां, उत्क्षिप्तां, शान्तां च दृष्टवान्। महायुद्धे भग्नकवचा, हताश्वरत्नध्वजा, निपातितवीरसंघा, दुरवस्था सैन्यमिव च तां अपश्यत्। सागरतरंगमिव, पूर्वं फेनिलं घोषवत्, शमवायुनिर्वातम्, निःशब्दं दृष्टवान्। यज्ञवाटमिव, पुरोहितविहीनं, शोभनयज्ञसामग्रीविरहितं, सोमयागान्ते शून्यं च। धेनुमिव, गवां मध्ये, शुष्कतृणान्वेषिणीं, वृषविहीनां, स्वपतिस्मरणक्लिष्टां च तां अपश्यत्। मुक्ताफलमालामिव, उत्तमरत्नवियुक्तां, सुवर्णप्रभां, सुविशुद्धां, सूर्यरश्मिसदृशदीप्तिं च। तारा इव, आकाषात् पतिता, तेजोविस्तारविहीना, पुण्यनाशात् भूमौ पतिता। वनलतामिव, वसन्तान्ते पुष्पशोभितां, मदोन्मत्तभृङ्गनिनादितां, दग्धां शीघ्राग्निना, शुष्कां च दृष्टवान्। मेघाच्छन्नं नभ इव, चन्द्रतारकावृतं, विपणिविपणिगृहविहीनं, वेदनादविलुप्तं च नगरम्। पानभूमिमिव, असमाहितां, भग्नपूर्णपात्रविलिप्तां, मद्यपैर्विहीनां। भग्नकूपमिव, भूमौ भग्नं, भग्नपात्रपरिवेष्टितं, जलविहीनं, पतितं च। महधनुषमिव, दृढोत्कर्षितं, बाणैः छिन्नं, भूमौ पतितं, जटाविच्छिन्नम्। कन्यकामिव, युद्धे वीराश्वारूढेन त्यक्तां, भूषणपरित्यक्तां, दुर्बलां, अनाथवत्। महाह्रदं इव, शुष्कसलिलं, बहुमहामीनकच्छपयुक्तम्, भग्नतीरं, पद्मविहीनं च। शोकार्तां, अलङ्कारविहीनां, दुःखदग्धाङ्गीं, गन्धवर्जितां, स्त्रीं इव दृष्ट्वा। वर्षाकाले मेघैः छन्नं, सूर्यप्रभां, नीलमेघसमावृतां, तां अपश्यत्। एवं दशरथात्मजः श्रीमान् भरतः, उत्तमेन रथेन स्थित्वा, सारथिं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्—"किं कारणं, यत् अद्य अयोध्यायां गम्भीरः गायनवाद्यनिनादः न श्रूयते, यथा पूर्वं श्रूयते? सुरभिः मद्यगन्धः पुष्पगन्धश्च न दृश्यते, न च सर्वत्र धूपागुरुगन्धो व्याप्यते।" इति श्रीमद् वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे एकशतचतुर्दशोऽध्यायः।