चित्रकूटस्य समीपे न दूरस्थे महर्षेः भरद्वाजस्य आश्रमं भरतः ददर्श, यत्र सः मुनिः स्वं वासस्थानं स्थापयामास। तत्र समुपस्थितः भरतः बुद्धिमान् रथात् अवतीर्य महर्षेः पादयोः प्रणम्य नतमूर्धा बभूव। तदा हृष्टः भरद्वाजः भरतं प्रीत्या उवाच—"प्रिय पुत्र, किम् अवाप्तं कार्यं? किं त्वं रामं दृष्टवान्?" इति। एवं वदतः धर्मज्ञस्य भरद्वाजस्य वचनेन प्रेरितः भरतः भ्रातृभक्त्या मुनिम् प्रत्युवाच। सः, गुरुणा मया च प्रार्थितः, स्थिरव्रतः सन्तुष्टः च राघवः वसिष्ठं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्—"यथा पितुः प्रतिज्ञा, तथा अहम् अवश्यम् पालनं करिष्यामि; चतुर्दश संवत्सराणि पितुः वाक्यानुसारम्।" इति। तदा वसिष्ठः महाबुद्धिः, वाक्यकुशलः, राघवस्य प्रति महता वाक्येन प्रत्युवाच—"एतानि सुवर्णमयपादुकौ भूषिते हर्षेण प्रयच्छ, विप्र, यः अयोध्यायाः कल्याणं रक्षिष्यसि ताभ्याम्।" इति। वसिष्ठस्य वचनेन प्रेरितः राघवः प्राङ्मुखः स्थित्वा ताभ्यां पादुकाभ्यां आरूढः ताः मम शासनाय न्यवेदयत्। अहम् अपि तदा महात्मना रामेण निवृत्तः अनुमतः च, एतानि शुभपादुकौ गृहीत्वा अयोध्यां प्रत्यागच्छामि। एवं महात्मनः भरतस्य उत्तमं वाक्यं श्रुत्वा, भरद्वाजः मुनिः तस्मै शुभतरं वाक्यं प्राह—"एष न विस्मयः, पुरुषशार्दूल, शीलवानां श्रेष्ठ, यथा आपूर्ये शून्ये सलिलं स्वयमेव प्रवहति, तथा पुण्यं त्वयि स्वयमेव प्रतिष्ठितम्।" तव जनकः दशरथः महाबाहुः अमृतसमानः, यः त्वं धर्मज्ञः धर्मनिष्ठः च पुत्रः जातः। इति। तस्मै महात्मने मुनये वचः कृत्वा, भरतः कृताञ्जलिः पादस्पर्शं कृत्वा निर्गमनाय उद्यतवान्। ततः भरतः भरद्वाजं प्रदक्षिणं कृत्वा, सः श्रीमान् मन्त्रिभिः सह अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। रथैः, यानैः, अश्वैः, गजैः च, विशालनीकं भरतं अनुगम्य प्रत्यागच्छत्। ततः दिव्यां तरङ्गमालिनीं यमुनां दृष्ट्वा, पुनः सर्वे पुण्यसलिलां गङ्गां अपि अपश्यन्। तां सलिलपूर्णां रम्यां नदीं सहसैनिकैः तीर्त्वा, शोभनां श्रङ्गिबेरपुर्यां प्रविश्य, तस्मात् नगरात् पुनरपि अयोध्यां ददृशुः। तदा पितृभ्रातृविहीनां अयोध्यां दृष्ट्वा, शोकेन संतप्तः भरतः सारथिम् इदं वचनम् अब्रवीत्—"सारथे, पश्य! अयोध्या विनष्टा, न शोभते; निराकारा, निरानन्दा, क्लिष्टा, निःस्वना च सा।" इति। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य एकशतत्रयोदशोऽध्यायः समाप्तः। ततः गम्भीरनिस्वनः रथेन श्रीमान् भरतः शीघ्रं अयोध्यां प्रविवेश। सः अयोध्यां ददर्श, या उलूकवायसान्विता, गजमानुषसमाकीर्णा, तमसा आहताभिः, निशायामिव शुष्काः, विषण्णा च। सः स्वां प्रियां भार्यां रोहिणीमिव उदयन्तेन ग्रहेण पीडिताम्, शत्रुग्रहस्य राहोः समीपागमेन क्लिष्टां, शोभायुक्तां ददर्श। सः नगरीं अपश्यत्, या निर्झरिणीव क्षीणसलिला, पक्षिविहीना, शुष्केण उन्मथिता, मत्स्यगोधामिनक्राणां रहिता, प्रवाहे क्षीणा। यथा हविर्दग्धे धूमरहितं सुवर्णदीप्तं ज्वलनं समुत्पत्य पश्चात् शान्तं भवति, तथा नगरी अपि। यथा महायुद्धे भग्नकवचा सेना, भग्नाश्वयाना, भग्नध्वजाः, हतवीराः, विपत्तिं प्राप्ता, तथा नगरी अपि। यथा सागरतरङ्गः पूर्वं फेनिलः निनादवान्, पश्चात् शान्तवायुनिर्वृत्तः, तस्य रावो नष्टः, तथा नगरी अपि। यथा सर्वयाजकैः समागतैः समग्रयागोपकरणैः परित्यक्तं सोमयागान्ते यज्ञवाटं, तथा नगरी अपि। यथा गौः दुःखिता, वत्सवर्गमध्ये स्थित्वा, तृणान्वेषणाय विचरन्ती, वृषेण परित्यक्ता, गवां नायकेन वियुक्ता, तथा नगरी अपि। यथा नूतनमुक्ताहारः, उत्तमैः मणिभिः रहितः, शुभ्रः, सुविशुद्धः, सूर्यरश्मिसदृशः, तथा नगरी अपि। यथा नक्षत्रं आकाशात् पतित्वा, तेजसा विपुलत्वेन च वियुक्तं, पुण्यनाशेन भूमौ पतितम्, तथा नगरी अपि। यथा वसन्तान्ते पुष्पवती लता, मदोन्मत्तभृङ्गनिनादिता, शीघ्रदग्धा, शुष्किता, क्षीणाऽऽसीत्, तथा नगरी अपि। यथा घनैः आच्छन्नं नभः, चन्द्रतारकविहीनम्; यथा नगरी, यत्र विपणयः अपि निष्क्रिया, शास्त्राणि च विमिश्रा, तुष्णीम् स्थितानि; तथा नगरी अपि। यथा पानभूमिः, अपवित्रा, उत्तममद्यपात्रैः भग्नैः रिक्तैश्च आच्छन्ना, यत्र मद्यपाः न सन्ति; तथा नगरी अपि। यथा भग्नकूपः, भूमिः भग्ना, पात्रीभिः परिवेष्टितः, जलहीनः, पतितः; तथा नगरी अपि। यथा दृढधनुः, बलिना प्रतिबद्धं, बाणैः छिन्नं, भूमौ पतितं, ज्यानिर्भिन्नम्; तथा नगरी अपि। यथा युवती, युद्धे वीर्यशालिना अश्वयुता त्यक्ता, भूषणानि विसृज्य, दुर्बला, असहायवद्, तथा नगरी अपि। यथा महाह्रदः, जलहीनः, मत्स्यकच्छपसंयुक्तः, भग्नतीरः, पद्मरहितः, तथा नगरी अपि। एवं श्रीभरतः दुःखेन संतप्तः, शोचन् अयोध्यां प्रविवेश, या रामपितृवियुक्ता, शोभायुक्ता अपि शोभाहीनाभवत्।