वसिष्ठः वामदेवः जाबालिः च, धर्मनिष्ठाः सर्वे मन्त्रिणः च, यथाक्रमं पूजिताः, अग्रे गताः। ततः ते पूर्वदिशं प्रस्थिताः, रम्यायाः मंदाकिन्याः नदीं प्रति, चित्रकूटमहागिरिं प्रदक्षिणीकृत्य। तत्र सहस्राणि रम्याणि रत्नानि विविधानि दृश्यानि च दृष्ट्वा, भरतः स्वसेनया सह अग्रे प्रस्थितः। चित्रकूटात् न दूरं, भरतः भारद्वाजस्य महर्षेः आश्रमं ददर्श, यत्र सः ऋषिः वासमास्थितवान्। तत्र भारद्वाजस्य आश्रमं आगत्य, बुद्धिमान् भरतः रथात् अवतीर्य, ऋषेः पादौ स्पृष्ट्वा प्रणामं अकरोत्। ततः भारद्वाजः हर्षितः भरतं प्रति उवाच — "प्रिय भरत, किं कार्यं सिद्धं? किं रामं दृष्टवान्?" भारद्वाजेन एवं उक्तः, भरतः भ्रातृभक्तः, ऋषिं प्रत्युवाच। सः, गुरुणा मया च प्रेरितः, स्थिरः सन्तुष्टः रामः वसिष्ठं उवाच — "यथा पितृवाक्यं प्रतिज्ञातं, तदा अहं पालयिष्यामि; चतुर्दश वर्षाणि यथा पिता प्रतिज्ञातवान्।" एवं उक्तः, वसिष्ठः, वाक्यकुशलः, रामं प्रति उत्तमं भाषणं अकरोत् — "स्वर्णनिर्मितं रत्नमण्डितं पादुकां हर्षेण दत्त्वा, अयोध्यायाः हितं तव अधीनं रक्षिष्यति।" वसिष्ठेन उक्तः, रामः पूर्वदिशं अभिमुख्य स्थित्वा, तासां पादुकां आरोह्य, ताः भरताय शासनाय समर्पितवान्। "अहं रामेण महात्मना अनुग्रहीतः, निवृत्तः; शुभां पादुकां गृहीत्वा अयोध्यां प्रतिनिवर्तिष्ये।" इति। भरतस्य एतत् धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा, भारद्वाजः तं प्रति अधिकं शुभं वचनं उवाच — "एतत् न विस्मयः, नरश्रेष्ठ, सदाचारश्रेष्ठ; यथा जलं स्वभावेन गर्ते प्रवहति, तथा गुणः तव अन्तः स्थितः। तव पिता दशरथः दीर्घबाहुः, अमृतवत्; यतः त्वं धर्मज्ञः धर्मनिष्ठः पुत्रः।" एवं महर्षिं प्रति उक्त्वा, भरतः अञ्जलिं कृत्वा, पादौ स्पृष्ट्वा, गमनाय उद्युक्तः। ततः भारद्वाजं परिक्राम्य, श्रीमान् भरतः मन्त्रिभिः सह अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। रथैः, शकटैः, अश्वैः, गजैः, विशालसेना भरतं अनुगता। तत्र दिव्यां यमुनां नदीं, तरंगशोभितां, ददृशुः; पुनः सर्वे गङ्गां पुण्यजलां ददृशुः। तां रम्यां जलपूर्णां नदीं मित्रैः सह उलङ्घ्य, श्रङ्गिबेरपुरं सेनया प्रविष्टाः। श्रङ्गिबेरपुरात्, पुनः अयोध्यां ददृशुः। ततः, अयोध्यां पितृभ्रातृविहीनां दृष्ट्वा, भरतः शोकाकुलः, सारथिं प्रति उवाच — "सारथे! अयोध्या नष्टा इव दृश्यते, न शोभते; निराकारः, निर्हर्षः, दुःखितः, निःशब्दः।" इति श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्रयोदशशततमोऽध्यायः समाप्तः। ततः, गम्भीरनादेन रथेन, श्रीमान् भरतः शीघ्रं अयोध्यां प्रविष्टः। अयोध्यां ददर्श, यत्र उलूकैः गृध्रैः च वासः, गजैः नरैः च पूर्णा, तमसा आक्रान्ता, रात्रिवत् शोकमयाः। रोहिण्याः ग्रहाग्रस्तस्य दुःखमिव, प्रियां पत्नीं शोकग्रस्तां, शत्रुग्राहुना आक्रान्तां ददर्श। पर्वतानदीव, अल्पजलां, विक्षिप्तां, पक्षिभिः निर्हारितां, मत्स्यगजमकराणां गुप्तां, क्षीणप्रवाहां ददर्श। यज्ञशिखेव, सुवर्णरूपा, धूमरहिताः, हविः समर्प्य, उत्थिताः, ततः शान्ताः। युद्धे सेना इव, क्षतवर्मा, नष्टाश्वरतध्वजाः, वीराः हताः, दुर्लभस्थितिः। समुद्रतरंग इव, पूर्वं फेननादयुक्तः, वायुनाः शान्तः, नादविहीनः। वेदिमिव, यज्ञकर्मान्ते, सर्वैः ऋत्विग्भिः त्यक्ताः, यज्ञोपकरणैः शून्या, सोमयागान्ते। धेनुरिव, मध्ये गवां, दुःखिताः, तृणान्वेषणाय विचरन्ती, वृषेण विहीना, गोपतिं वाञ्छन्ती। नूतनमुक्तावलिव, मुख्यरत्नविहीना, दीप्ताः, सुवर्णायमाणाः, सूर्यरश्मिसदृशाः। तारा इव, आकाशात् पतिता, तेजः विस्तारः च हृतः, पुण्यनाशात् भूमौ पतिता। वसन्तान्ते पुष्पितलता इव, भ्रमरनादयुक्ता, त्वरितदावाग्निना दग्धा, शुष्काः क्षीणाः। आकाशमिव, मेघैः आच्छन्नं, चन्द्रताराविहीनं; नगरमिव, विपणिव्यवसायनिरुद्धं, शास्त्रसंग्रहः शून्यः। मद्यपीठमिव, असमाहितं, भग्नपात्रैः शून्यं, उत्तममद्यपात्रैः, मद्यपीतैः विहीना। कूपमिव, भूमिः भग्ना, भग्नपात्रैः परिवेष्टिता, जलविहीना, पतिता। एवं भरतः अयोध्यां प्रविष्टः, दुःखाकुलः, नगरं शोकमयम् अवलोकयन्।