अनन्तरं भरतः ताः पादुकाः शिरसि कृत्वा, हृष्टः शत्रुघ्नसहितः रथमारुह्य उपविवेश। वसिष्ठः वामदेवः च, व्रतान्वितः जाबालिः च, मन्त्रपूजिताः मन्त्रिणः च सर्वे, तस्याग्रतः प्रस्थिताः। ते ततः पूर्वदिशं प्रस्थिताः, शोभनां मन्दाकिनीं प्रति, चित्रकूटमहागिरिं प्रदक्षिणीकृत्य ययुः। सहस्रशः मनोहराणि रत्नानि विविधदृश्यं च दृष्ट्वा, भरतः स्वसेनया सह तत्रैव प्रतस्थे। चित्रकूटात् न दूरस्थे भरतः तं भारद्वाजाश्रमं दृष्टवान्, यत्र महर्षिः भारद्वाजः आत्मनं निवेशितवान्। तत्र भारद्वाजाश्रमे समुपेत्य, बुद्धिमान् भरतः रथात् अवतीर्य, तस्य ऋषेः पादौ प्रणम्य स्पृष्टवान्। ततः प्रमुदितः भारद्वाजः भरतम् उवाच— “कृतं कार्यं, सम्प्राप्तः रामः वा?” इति। तेनैवमुक्तः प्राज्ञेन भारद्वाजेन, भरतः भ्रातृनिष्ठया मुनिम् प्रत्युवाच। सः, आचार्येण मया च प्रेरितः, स्थिरः सन्तुष्टः च, राघवः वसिष्ठं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्— “पितुः प्रतिज्ञां यथारूपां धारयिष्यामि, चतुर्दश संवत्सराणि यथा पितुः शपथः।” एवं वाक्ये उक्ते, वसिष्ठः प्राज्ञः वाक्यकुशलः, महद् वचनम् अब्रवीत्— “इमाः सुवर्णमयपादुकाः अलङ्कृताः हर्षेण दत्ताः, अयोध्यायाः हितार्थं तव संरक्षणे भवन्तु।” एवं वसिष्ठवाक्येन प्रेरितः, राघवः पूर्वदिशं प्रस्थितः, ताः पादुकाः समारुह्य, मम शासनाय न्यवेदयत्। अहम् अपि तेन महात्मना रामेण निवृत्तः अनुमतः च, इमाः शुभाः पादुकाः गृहित्वा अयोध्यां प्रतिनिवर्ते। भरतस्य तद् धर्म्यम् वचनं श्रुत्वा, महात्मा भारद्वाजः तं पुनः शुभतरं वाक्यम् उवाच— “एष धर्मः तव स्वभावतः, यथा आपूर्यमाणं जलं शुष्के समभिप्रविशत्, तथा पुण्यं त्वयि निलयमधिगच्छति। तव पिता दशरथः महाबाहुः, साक्षात् अमृतसमः; त्वं धर्मज्ञः धर्मनिष्ठश्च पुत्रः।” एवं महात्मन्यृषौ उक्त्वा, भरतः कृताञ्जलिः प्रणम्य पादस्पर्शनपूर्वकं निवेदयामास। ततः भारद्वाजं प्रदक्षिणीकृत्य, श्रीमान् भरतः मन्त्रिभिः सह अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। रथैः, शिबिकाभिः, अश्वैः, गजैः च, विशालसेना भरतं अनुगम्य प्रतिनिवृत्ता। ततः ते दिव्यां तरङ्गशालिनीं यमुनां दृष्ट्वा, पुनः सर्वे पुण्यसलिलां गङ्गां अपि अपश्यन्। तां रम्यां सलिलपूर्णां नदीं सखिभिः सह अतिक्रम्य, सुन्दरं श्रङ्गिबेरपुरं सैन्येन सह प्रविविशुः। श्रङ्गिबेरपुरात् पुनः अयोध्यां दृष्टवन्तः। तदा पितृभ्रातृविहीनां अयोध्यां दृष्ट्वा, शोकार्तः भरतः सारथिम् इदं वचनम् अब्रवीत्— “सारथे, पश्य! अयोध्या विनष्टा, न शोभते; निराकारः, निर्वृता, क्लिष्टा, निःस्वना च।” एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य एकशतत्रयोदशोऽध्यायः समाप्तः। ततः घननिस्वनरथेन श्रीमान् भरतः शीघ्रं अयोध्यां प्रविवेश। अयोध्यां दृष्टवान्—काकैः गृध्रैश्च आवासितां, गजैः नरैः च पूरितां, तमसा आहतां, शोकग्रस्तां, रात्रिसदृशदुर्वर्णां। सः स्वां प्रियतमां भार्यां रोहिणीमिव उदितग्रहपीडितां, शत्रुराहुसंयोगेन शोभायुक्तां, दुःखितां अपश्यत्। सः तं नगरं अपश्यत्—स्रोतःशेषं निर्जलां, विक्षुब्धां, विहङ्गवर्जितां, शुष्यत्कालेन मत्स्यगोकर्णनक्रविहीनां, प्रवाहहीनां नदीमिव। यज्ञाग्निवत् सुवर्णदीप्तिं विना, हविः समर्प्य शान्तां, धूमरहितां, दीप्यमानां च। युद्धे महति भग्नकवचां, भग्नाश्वरथध्वजां, नायकनिपातनष्टां, पतितां सेनामिव। शान्तवातेन समुद्रतरङ्गमिव, पूर्वं फेनिलं निनादिनं, अधुना शान्तं निःस्वनं च। त्यक्तयाज्ञिकमण्डपमिव, सर्वयाज्ञिकोपकरणवर्जितं, सोमयागान्ते मौनं प्राप्तं। वत्सवर्गमध्ये शुष्कां, तृणान्वेषिणीं, वृषरहितां, नायकवियोगदुःखितां धेनुमिव। नूतनमुक्तामालामिव, मुख्यरत्नवियुत्तां, विशुद्धमणिप्रभायुक्तां, सूर्यकिरणसदृशदीप्तिं वहन्तीं। आकाशात् पतिततारामिव, तेजोविस्तारविहीनां, पुण्यनाशात् भूमौ पतितां। वसन्तान्ते पुष्पितां लतानिव, भ्रमरनिनादितां, शीघ्रदग्धां, क्षीणां, क्लान्तां च। मेघाच्छन्नमिव व्योम, चन्द्रतारकावृत्तं, व्यापारीविनिवृत्तं नगरं, ग्रन्थविप्रलप्तं मौनं च। अपवित्रं मद्यपानस्थानमिव, अपशोधितं, भग्नशेषपात्रैः आवृत्तं, मद्यपानविनिर्गतम्। एवं भरतः शोकार्तः, दुःखितया अयोध्यया सह प्रविवेश।