ततः भरतः शत्रुघ्नसहितः प्रमुदितः पादुकौ शिरसि कृत्वा रथमारुह्य गतवान्। तेन सह वसिष्ठो वामदेवश्च तथा जबालिर्नियतात्मानः मन्त्रिणश्च सर्वे मन्त्रपूजिताः पूर्वतः प्रस्थिताः। ते तदा चित्रकूटमहागिरिं प्रदक्षिणीकृत्य रम्यां मन्दाकिनीं नदीं प्राच्यां दिशं प्रति जग्मुः। सहस्रशो मनोहराणि रत्नानि विविधानि च दृश्यन्ते स्म तत्र, तैः सह भरतः सेनया च गच्छन् अदूरात् चित्रकूटात् भरद्वाजमुनिं यत्राश्रमोऽस्ति तं ददर्श। तत्र समुपेत्य भरतः प्राज्ञः रथात् अवतार्य मुनेः पादौ प्रणम्य तस्थौ। भरद्वाजः प्रमुदितः तं भरतं प्रहृष्टया वाचा पप्रच्छ—"कृतमभिमतम्? रामः दृष्टः?" इति। भरद्वाजस्य वचः श्रुत्वा भरतः भ्रातृनिष्ठया मुनिमुवाच—"गुरुणा मया च प्रार्थितोऽपि स रामः दृढव्रतः सन्तुष्टः वसिष्ठं प्रति वचनमिदम् अवदत्—'पितुः प्रतिज्ञां यथावद् स्थापयिष्यामि; चतुर्दश वर्षाणि यथा पितुः प्रतिज्ञा।' वसिष्ठोऽपि प्राज्ञः तं प्रति वचः उवाच—'एतानि सुवर्णपादुकौ समलङ्कृतानि हर्षेण ददातु, ताभ्यां त्वयि पाल्यमाना अयोध्यायाः क्षेमं भविष्यति।' वसिष्ठवचनेन रामः पूर्वदिशं प्रति स्थित्वा पादुकौ आरोप्य राज्यम् मयि न्यवेदयत्। अहं तेन महात्मना रामेण निवर्तितः अनुमतः च अयोध्यां शुभे पादुके गृहीत्वा प्रतियामि।" भरतस्यैतद् धर्म्यं वचनं श्रुत्वा भरद्वाजः पुण्यतरं वाक्यमुवाच—"नैतद् आश्चर्यम्, नरशार्दूल, सदाचाराणां श्रेष्ठ, यथा सलिलं निम्नगं स्वयमेव प्रवहति, तथा धर्मः त्वयि वसति। तव जनकः दशरथः महाबाहुः अमृतकल्पः, यः त्वं धर्मज्ञः धर्मनिष्ठः च पुत्रः जातः।" एवमुक्त्वा तं महात्मानं मुनिं भरतः प्रणम्य अञ्जलिं कृत्वा निवृत्तिं याचितवान्। तं परिक्रम्य पुनः पुनः भरद्वाजम्, सः महात्मा भरतः मन्त्रिभिः सह अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। तस्य सेनायाः रथैः शिबिकाभिः अश्वैः नागैः च सह, विशालं बलं भरतं अनुगम्य प्रतिनिवृत्तम्। ते दिव्यां यमुनां तरङ्गवतीं दृष्ट्वा, पुनः पुण्यसलिलां गङ्गां अपि अपश्यन्। तां रम्यां सलिलपूर्णां नदीं सखिभिः सह तीर्त्वा, शोभनां श्रुङ्गिबेरपुर्यां सैन्येन सह प्रविशन्ति स्म। ततः श्रुङ्गिबेरपुरात् पुनः अयोध्यां दृष्टवन्तः। तत्र अयोध्यां पितृभ्रातृविहीनां दृष्ट्वा, शोकेन पीडितः भरतः सारथिम् उवाच—"सारथे! पश्य, अयोध्या विनष्टा, न शोभते; निराकारमिव, निःस्पन्दमिव, दुःखिता, निःस्वना च।" एवमष्टोत्तरशततमः अध्यायः समाप्तः। ततः गुर्वरवमिव रथेन श्रीमान् भरतः शीघ्रं अयोध्यां प्रविवेश। तत्र अयोध्यां ददर्श, या उलूकवायसैः आकीर्णा, गजैः नरैः च पूर्णा, तमसा पीडिता, निशां यथा शोकसंविग्ना। सा तस्य प्रिया भार्या रोहिणीव राहुणा पीडिता, शोभायुक्ता, शत्रुसंयोगेन क्लिष्टा इव दृष्टा। सा नदीव क्षीणा, अल्पसलिला, विक्षुब्धा, पक्षिविहीना, शुष्केण मीनमकरनक्रविहीना, स्रोतोऽल्पं च। सा यज्ञाग्निरिव सुवर्णवर्णा, धूमरहिताऽभूत्, हविः दीयमानानन्तरं शान्ता इव। सा महायुद्धे भग्नकवचा सेनैव, हताश्वरथध्वजा, हतकर्णा, विपन्ना च। सा सागरतरङ्ग इव, पूर्वं फेनिलनादिता, शमवायुनाऽभिहता, निश्शब्दा। सा वेदिवद्, यत्र ऋत्विजः सर्वे साधनैः सह गताः, सोमयागसमाप्त्यनन्तरं शून्या। सा गवामध्ये स्थितवधूः इव दुःखिता, तृणान्वेषिणी, वृषभेन विहीना, गोपतिं काङ्क्षन्ती। सा नवमणिमाला इव, यत्र श्रेष्ठमणयः पृथक् कृताः, स्वच्छा, सुविशुद्धा, सूर्यरश्मिसदृशी। सा नक्षत्रमिव, व्योम्नः पतितम्, तेजसा च व्यापनेन च रहितम्, पुण्यनाशात् भूमौ पतितम्। सा वसन्तान्ते पुष्पितलता इव, भ्रमरनादिता, क्षिप्रदग्धा, शोषिता, क्षीणा। सा मेघाच्छन्नं नभो यथा, चन्द्रतारकाविहीनम्; अपि च नगरी, यत्र पण्यशालाः न सन्ति, वेदाः च शान्ताः, मूकाः च। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततमः, द्वादशोत्तरशततमश्च अध्यायः समाप्तः।