रघुवंशसम्भूतः भरतः रामं प्रणम्य स्नेहपूर्वकं वदति स्म— “रघुनन्दन! अहं नगरे बहिः स्थित्वा फलमूलभोजनः तव प्रत्यागमनं प्रतीक्ष्ये। वीर! त्वया राज्ये पादुकाभ्यां न्यस्ते, शत्रुसूदन! चतुर्दशवर्षान्ते यदि त्वां न पश्येयम्, रघुसत्तम! तदा वह्निं प्रविश्येयम्।” एवमुक्त्वा, रामः तद्वचनं स्वीकृत्य भरतं सम्यक् आलिङ्ग्य, शत्रुघ्नं च आलिङ्ग्य, भरतं प्रति पुनः इदं वचनम् उवाच— “त्वं कैकेयीं मातरं रक्ष, तस्याः प्रति कोपं मा कुरु। मया सीतया च प्रतिज्ञया बद्धः असि, रघुनन्दन!” एवमुक्त्वा, अश्रुपूर्णलोचनः रामः भ्रातरं विमुक्तवान्। ततः धर्मात्मा महाबलः भरतः पादुकाः सम्यक् पूजयित्वा, ताः राघवस्य प्रदक्षिणं कृत्वा, स्वशिरसि स्थापयामास। ततः क्रमशः जनान्, वृद्धान्, मन्त्रिणः, भ्रातॄन् च अभिवाद्य, हिमालय इव स्थितः, स्वधर्मे स्थितः तान् विसर्जयामास। मातरः दुःखविह्वलाः अश्रुपूरितकण्ठाः तं वक्तुं न शेकुः; स तु सर्वाः मातरः अभिवाद्य, शोकोद्विग्नः स्वगृहं प्रविवेश। एवमयोध्याकाण्डस्य द्वादशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः भरतः पादुकाः शिरसि स्थापयित्वा, शत्रुघ्नसहितः, हृष्टः रथमारुह्य ययौ। वसिष्ठः, वामदेवः, जाबालिः च व्रतस्थाः, मन्त्रिणः च सर्वे, तत्राग्रे प्रस्थिताः। ते पूर्वदिशं गच्छन्तः, चित्रकूटमहागिरिं प्रदक्षिणीकृत्य, शोभनां मन्दाकिनीं प्रति ययुः। शतशः रम्याणि रत्नानि, विविधानि दृश्यं च पश्यन्, भरतः सेनया सह अग्रे प्रस्थितः। चित्रकूटात् न दूरं भरतः भरद्वाजाश्रमं दृष्टवान्, यत्र महर्षिः भरद्वाजः निवसति स्म। तत्र आगत्य, बुद्धिमान् भरतः रथात् अवतीर्य, भरद्वाजस्य पादौ प्रणम्य, सन्तुष्टेन भरद्वाजेन पृष्टः— “वत्स! कार्यं सम्पन्नं? रामः दृष्टः वा?” एवं पृष्टः भरतः भ्रातृभक्त्या युक्तः मुनिं प्रत्युवाच— “ममाचार्येण मया च प्रार्थितः, रामः दृढनिश्चयः सन् वसिष्ठमिदं वचनं प्रोक्तवान्— ‘पितुः प्रतिज्ञां यथार्हं स्थापयिष्यामि, यावद् चतुर्दशवर्षाणि।’ तदा वसिष्ठः प्राज्ञः वाक्यकुशलः रामं प्रति वचः उवाच— ‘एतान् सुवर्णमयपादुकौ हृष्टः सन्ददातु, एताभ्यां तव संरक्षणे अयोध्यायाः कल्याणं भविष्यति।’ एवं वसिष्ठेन उक्तः रामः पूर्वदिशं प्रेक्ष्य, पादुकाः आरोह्य, ताः मम राज्याय न्यवेदयत्। अहं तु तेन महात्मना रामेण अनुमतः, पादुकाः गृहीत्वा अयोध्यां प्रतिनिवर्ते।” भरतस्य धर्म्यं वचनं श्रुत्वा, महर्षिः भरद्वाजः तम् उवाच— “न विस्मयः अत्र, नरश्रेष्ठ! यथा सलिलं निम्नं प्रति प्रवहति, तथा धर्मः त्वयि स्वाभाविकः। तव पितरौ दशरथः महाबाहुः साक्षादमृतसमः, त्वं धर्मज्ञः धर्मनिष्ठः च।” एवं मुनिं प्रणम्य, भरतः पादौ स्पृष्ट्वा, निवृत्त्य प्रयाणाय उद्युक्तः। भरद्वाजं प्रदक्षिणीकृत्य, कीर्तिमान् भरतः मन्त्रिभिः सह अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। रथैः, यानैः, अश्वैः, गजैः च महती सेना भरतं अन्वगच्छत्। ततः ते दिव्यां यमुनां पश्यन्ति स्म, पुनः सर्वे पुण्यसलिलां गङ्गां दृष्टवन्तः। तं सुशोभनं सलिलपूर्णं नदीं अतिक्रम्य, ते स्वजनैः सह रम्यां श्रङ्गिबेरपुर्यां प्रविश्य, तत्र स्थिता अयोध्यां पुनः दृष्टवन्तः। तदा पितृभ्रातृविहीनां अयोध्यां दृष्ट्वा, शोकेन पीडितः भरतः सारथिं प्रति उवाच— “सारथे! पश्य, अयोध्या विनष्टा, न शोभते; निराकारा, निःसंज्ञा, दुःखिता, निःस्वना च।” एवमयोध्याकाण्डस्य त्रयोदशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः घोषनिनादयुक्तेन रथेन, महात्मा भरतः शीघ्रं अयोध्यां प्रविवेश। स तत्र अयोध्यां दृष्टवान्, या उलूकबकनादिता, गजमानुषसमाकीर्णा, तमसा आक्रान्ता, रात्रिसदृशी च। यथा रोहिणी उदयति राहुणा पीड्यते, तथैव स भार्यां शोभायुक्तां शत्रुशत्रुणा संप्राप्तेन दुःखितां दृष्टवान्। स नदीमिव क्षीणसलिलां, विहगशून्यां, शुष्केण नष्टपक्षिणीं, मीनशिंशुमारनक्रशून्यां, संक्षिप्तवाहिनीं दृष्ट्वा। यथा हविर्दत्ते दीप्तज्वलनः सुवर्णवर्णः धूमरहितः, सम्यक् उत्थाय पश्चात् शान्तः भवति, तथैव तां नगरीं दृष्टवान्।