भरतः तदा रामपादुकाभ्यां प्रणम्य रामं प्रति उवाच—"चतुर्दश वर्षाणि जटाचीरधारी भविष्यामि।" नगरात् बहिः वसन् फलमूलाशनः, राघववंशशार्दूल त्वां प्रतीक्ष्येष्ये। राज्यं ते पादुकाभ्यां समर्प्य, शत्रुसूदन, यदा चतुर्दशवर्षपर्यन्तं सम्पूर्णं स्यात्, यदि त्वां न पश्येयम्, तदा वह्नौ प्रवेक्ष्यामि। एवमुक्त्वा सह स्वस्नेहसमन्वितः भरतः रामं समालिङ्ग्य शत्रुघ्नमपि समालिङ्ग्य, ततो भरतं प्रति रामः इदं वचनमुवाच—"स्वमातरं कैकेयीं रक्ष; तस्याः प्रति कोपं मा कुरु। मया च सीतया च प्रतिज्ञया त्वं बद्धः, राघवश्रेष्ठ।" इति वदन् अश्रुपूर्णलोचनः भ्रातरं विमुमोच। ततः धर्मात्मा बलवान् भरतः भूषिताभ्यः पादुकाभ्यः पूजां कृत्वा, ताः पादुकाः स्वमूर्ध्नि स्थापयित्वा, राघवस्य प्रदक्षिणं कृत्वा, तदनन्तरं जनान् वृद्धान् मन्त्रिणः भ्रातॄंश्च सम्यक् प्रणम्य, हिमवन्तम् इव धैर्ये स्थितः, सर्वान् विसृज्य स्वधर्मे स्थितः। मातरः तु अश्रुनिरुद्धकण्ठाः शोकात् वाक्यं वक्तुं न शेकुः; स तु सर्वाः मातरः ससम्मान्य प्रणम्य, रुदन् स्वगृहं प्रविवेश। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डे वाल्मीकि-मुनिप्रणीतायां रामायणे द्वादशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। अनन्तरं भरतः पादुकाः शिरसि स्थाप्य, शत्रुघ्नसहितः प्रमुदितः रथमारुह्य ययौ। वसिष्ठः वामदेवः जाबालिश्च व्रतस्थाः मन्त्रिणश्च सर्वे पूर्वं प्रस्थिताः। ते च चित्रकूटमहागिरिं प्रदक्षिणीकृत्य, मनोहरमन्दाकिनीं नदीं प्रति पूर्वदिशं प्रस्थिता। सहसेनया भरतः सहस्राणि रम्याणि रत्नानि विविधानि च दृश्य, अग्रे प्रजगाम। चित्रकूटात् न दूरस्थे भरतः भरद्वाजस्य मुनिवासं ददर्श। तत्र गत्वा, बुद्धिमान् भरतः रथात् अवतीर्य मुनिपादौ प्रणम्य तस्थौ। भरद्वाजः हृष्टः भरतं प्रति उवाच—"प्रिय, किं ते कार्यं सम्पन्नं? किं त्वं रामं दृष्टवान्?" इति। मुनिना पृष्टः भरतः भ्रातृनिष्ठया मुनिं प्रत्युवाच—"गुरुणा मया च प्रार्थितः, राघवः स्थिरः सन्तुष्टः वसिष्ठं प्रति उवाच—'पितुः प्रतिज्ञां यथार्हं पालयिष्यामि; चतुर्दशवर्षाणि यथोक्तं व्रतं स्थापयिष्ये।'" एवमुक्ते वसिष्ठः प्राज्ञः वचने कौशल्यान् महद् वचनं राघवाय प्राह—"एताः सुवर्णमय्यः पादुकाः हर्षेण दत्ताः, अयोध्यायाः कल्याणं ताभ्यां भवेत्।" वसिष्ठवचनेन राघवः पूर्वदिशं प्रेक्ष्य पादुकाः आरोप्य, राज्याय मम समर्प्य यथोक्तं न्यवेदयत्। अहं रामेण अनुमतो निवृत्तः, एताः शुभाः पादुकाः गृहीत्वा अयोध्यां प्रतिनिवर्ते। एवमुक्त्वा महात्मना भरतेन, भरद्वाजः पुण्यतरं वाक्यं प्रत्युवाच—"नैतद् आश्चर्यं, पुरुषसिंह, सत्प्रवृत्तानां श्रेष्ठ; यथा सलिलं शून्यं प्रविशति, एवं धर्मः त्वयि वसति। तव पिता दशरथः महाबाहुः अमृतोपमः, त्वं धर्मज्ञः धर्मनिष्ठः तस्य सुतः।" एवं महर्षिणा उक्त्वा, भरतः कृताञ्जलिः पादौ स्पृशन् निवृत्तये प्रस्थितः। भरद्वाजं सम्यक् प्रदक्षिणीकृत्य, सः भरतः मन्त्रिभिः सह अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। रथैः यानैः अश्वैः गजैः च विशालसेना भरतं अनुगम्य प्रतिनिवृत्ता। ते देव्या यमुनां तरङ्गिणीं दृष्ट्वा, पुनः पुण्यसलिलां गङ्गां सर्वे ददृशुः। तं सलिलपूर्णं रम्यं नदीं तीर्त्वा, सखीभिः सह शोभनां श्रृङ्गिबेरपुरं प्रविविशुः। श्रृङ्गिबेरपुरात् पुनः अयोध्यां दृष्ट्वा, भरतः दुःखेन पीडितः सारथिं प्रति उवाच—"सारथे, पश्य! अयोध्या विनष्टा, न शोभते; निराकाराऽनन्दा दुःखिता, निःस्वना च।" एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डे वाल्मीकि-मुनिप्रणीतायां रामायणे त्रयोदशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः। ततः गम्भीरनादेन रथेन महात्मा भरतः शीघ्रं अयोध्यां प्रविवेश। तत्र सः अयोध्यां ददर्श, या उलूकशकुनिभिः पूर्णा, गजमानुषसमाकीर्णा, तमसा आहतवद् रात्रिसदृशी, शोकग्रस्तेव। स्वां प्रियां भार्यां रोहिणीमिव उदयन्तेन राहुणा पीडितां, शोभायुक्तां शत्रुनिग्रहेण क्लिष्टां ददर्श। पर्वतानदीमिव क्षीणसलिलां, विक्षुब्धां, विहङ्गविरहितां, शुष्केन मीनकच्छपग्राहगुप्तां, संक्षिप्तमार्गां च ददर्श। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डे वाल्मीकि-मुनिप्रणीतायां रामायणे चतुर्दशोत्तरशततमः सर्गः समाप्तः।