रामः पुरुषसिंहः ताभ्यां पादुकाभ्यां आरोहित्वा पुनः अवरोहित्वा ताः पादुकाः महात्मने दीप्ताय भरताय ददौ। भरतः ताः पादुकाः नमस्कृत्य रामं उवाच – "चतुर्दशवर्षाणि जटाचीरधारी भविष्यामि। रघुनन्दन, नगरात् बहिः स्थित्वा फलमूलोपजीवः तव आगमनं प्रतीक्षिष्यामि, वीर। तव पादुकाभ्यां राज्यं न्यस्य, शत्रुसूदन, चतुर्दशवर्षसमाप्तौ यदि त्वां न पश्यामि, अग्निम् प्रवेश्यामि।" इति प्रतिज्ञाय सः रामं सस्नेहम् आलिङ्ग्य शत्रुघ्नं च आलिङ्ग्य भरतं उवाच – "मातरं कैकेयीं रक्षस्व; तया मा क्रुध्य। मया सीतया च प्रतिज्ञया बद्धः असि, रघुकुलश्रेष्ठ।" इति उक्त्वा अश्रुपूर्णलोचनः भ्रातरं विमुक्तवान्। ततः धर्मात्मा बलवान् भरतः ताः शोभिताः पादुकाः पूजयित्वा रामं प्रदक्षिणं कृत्वा ताः शिरसि स्थापयामास। ततः क्रमशः जनान् वृद्धान् मन्त्रिणः भ्रातृन् च अभिवाद्य, कर्तव्यनिष्ठः स्थिरः हिमालय इव तान् विससर्ज। मातरः शोकात् गद्गदकण्ठाः वाक्यं वक्तुं न शेकुः; भरतः ताः सर्वाः मातरः ससन्मानं नमस्कृत्य स्वशिबिरं प्रविष्टवान्, रुदन्। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य द्विशतद्वादशाध्यायः समाप्तः। ततः भरतः पादुकाः शिरसि स्थापयित्वा रथं आरोहित्वा हृष्टः शत्रुघ्नेन सह प्रस्थितः। वसिष्ठः वामदेवः जाबालिः च व्रतस्थाः, मन्त्रिणः च, सर्वे पूर्वं अग्रे गच्छन्ति। ते पूर्वदिशं मन्दाकिनीं शोभनां नदीं प्रति, चित्रकूटमहद्गिरिं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रस्थिताः। सहस्राणि रम्याणि रत्नानि विविधदृश्यानि पश्यन् भरतः सेनया सह अग्रे प्रस्थितः। चित्रकूटस्य समीपे भरतः भारद्वाजमुनिवासं पश्यन् तत्र आगत्य रथात् अवरोहित्वा मुनेः पादौ नमस्कृत्य स्थितः। तदा भारद्वाजः हृष्टः भरतं उवाच – "प्रिय, कार्यं सिद्धं वा? रामं दृष्टवान् वा?" इति। तेन प्रश्नेन भरतः भ्रातृभक्तः मुनिं प्रत्युवाच – "गुरुणा मया च प्रार्थितः स रामः स्थिरः प्रसन्नः वसिष्ठं उवाच – 'पितुः प्रतिज्ञां यथारूपं स्थापयिष्यामि; चतुर्दशवर्षाणि यथेच्छं पितुः।' तदुक्त्वा वसिष्ठः वाक्यकुशलः रामं उवाच – 'शोभिताः सुवर्णपादुकाः हर्षेण दातव्या; तैः अयोध्यायाः कल्याणं तव पालेन रक्षितव्यम्।' इति। वसिष्ठस्य वचनेन रामः पूर्वदिशं स्थित्वा ताः पादुकाः आरोहित्वा मम राज्याय न्यस्तवान्। अधुनाऽहं रामेण अनुमतः निवृत्तः, शुभाः पादुकाः गृहीत्वा अयोध्यां प्रतिगच्छामि।" एवं भरतस्य उत्तमं वचनं श्रुत्वा भारद्वाजः पुण्यतरं वाक्यं उवाच – "एतद् आश्चर्यं न; धर्मः यथा गर्ते जलं स्वयमेव प्रविशति, तथा त्वयि धर्मः नित्यं वसति। तव पिता दशरथः महाबाहुः अमृतरूपः, यतः त्वं धर्मज्ञः धर्मनिष्ठः पुत्रः।" इति। तस्य महात्मनः भारद्वाजस्य वचनं श्रुत्वा भरतः अञ्जलिं कृत्वा प्रणम्य पादस्पर्शं कृत्वा विसर्जयामास। ततः भारद्वाजं पुनः पुनः प्रदक्षिणं कृत्वा भरतः मन्त्रिभिः सह अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। रथैः यानैः अश्वैः गजैः च विशालसेना भरतं अनुगच्छति। तत्र दिव्यां यमुनां तरङ्गशोभितां दृष्ट्वा, पुनः गङ्गां पुण्यजलां सर्वे दृष्टवन्तः। तां रम्यां जलपूर्णां नदीं सेनया सह तीर्त्वा, श्रङ्गिबेरपुरं प्रविष्टवन्तः। श्रङ्गिबेरात् पुनः अयोध्यां दृष्टवन्तः। तदा भरतः पितृभ्रातृविहीनां अयोध्यां दृष्ट्वा दुःखाकुलः रथचारेण उवाच – "सारथे, पश्य! अयोध्या विनष्टा, न शोभते; निराकारा, निर्हर्षा, क्लिष्टा, निःस्वना।" इति। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डस्य त्रिशतत्रयोदशाध्यायः समाप्तः। ततः गम्भीरनादेन रथेन श्रीमान् भरतः शीघ्रं अयोध्यां प्रविष्टः। अयोध्यां पश्यति – उल्लूकशकुनिभिः आवृता, गजमानुषैः पूर्णा, तमसा आहतवर्णा, रात्रिवत् शोकसंकुला। रोहिण्याः उदयग्रहपीडितेव, प्रियं पत्नीं कान्तिमतीं शत्रु राहुसमीपात् व्यथितां ददर्श। एवं कथा सुसमाहितया, श्रीरामायणस्य वाल्मीकिकृतस्य अयोध्याकाण्डे, भरतस्य धर्मनिष्ठा, रामस्य प्रतिज्ञा, पादुकाभ्यः राज्यन्यासः, भरतस्य अयोध्यागमनं च सुस्पष्टं प्रकटितम्।