रामः मन्त्रिभिः मित्रैः च धीरैः मन्त्रदर्शिभिः सह सर्वेषु कार्येषु विचारयित्वा महतीषु अपि कार्येषु सिद्धिम् आपादयेत्। स च रामः उवाच—शशिनः श्रीः गच्छेत्, हिमालयः स्वं हिमं त्यजेत्, अथवा समुद्रः तीरं लङ्घयेत्, अहम् तु पितुः प्रतिज्ञां न कदापि भङ्क्ष्यामि। मातरः यद्यपि कामेन वा लोभेन वा एतत् ते कृता, मनसि तस्य चिन्तां मा कुरु, मातरं यथोचितं आचारं कुरु। एवं रामे उक्ते, भरतः कौसल्यानन्दनं सूर्यसमानतेजसम् चन्द्रसमानरूपं च सम्बोधितवान्। तं अब्रवीत्—आर्य, सुवर्णमण्डिते एते पादत्राणे पादयोः स्थापय; एते सर्वजनहिताय भविष्यन्ति। ततः पुरुषसिंहः रामः पादत्राणे आरोह्य पुनः उतर्य भरताय तेजस्विने महात्मने ददौ। भरतः तानि पादत्राणे नमस्कृत्य रामम् उवाच—चतुर्दश वर्षाणि मुण्डितकेशः वल्कलधारी च भविष्यामि। रघुनन्दन, नगरात् बहिः फलमूलोपजीवः तव आगमनम् प्रतिक्ष्यामि। राज्यं तव पादत्राणे समर्प्य, शत्रुसूदन, यदि चतुर्दश वर्षे समाप्ते रघुकुलश्रेष्ठ तव दर्शनं न करिष्यामि, तदा अग्निम् प्रविश्यामि। रामः तद्वचनं अनुमन्य भरतं सस्नेहं आलिङ्ग्य शत्रुघ्नं च आलिङ्ग्य भरतम् इदं उवाच—मातरं कैकेयीं रक्ष; तया मा रोषं कुरु। मम सीतायाः च शपथेन बद्धः असि रघुकुलश्रेष्ठ। एवं उक्त्वा अश्रुपूर्णनेत्रः भ्रातरं विससर्ज। ततः धर्मात्मा बलवान् भरतः पादत्राणे पूज्य राघवम् प्रदक्षिणं कृत्वा तानि शिरसि स्थापयामास। ततः क्रमशः जनान् वृद्धान् मन्त्रिणः भ्रातरः च अभिवाद्य, हिमालयसमः धर्मनिष्ठः तान् विससर्ज। मातरः शोकात् गलितस्वराः, तं सम्बोधितुं न शेकुः; स तु सर्वमातरः ससन्मानम् अभिवाद्य स्वं कुटीरं प्रविष्टः, रुदन्। एवं श्रीमद् अयोध्याकाण्डे द्विशतदशदशसर्गः समाप्तः। ततः भरतः पादत्राणे शिरसि स्थाप्य रथम् आरोहत्, हृष्टः शत्रुघ्नसहितः। वसिष्ठः वामदेवः जाबालिः च व्रतानिष्ठाः, मन्त्रिणः च सर्वे पूर्वं ययुः। ते पूर्वदिशं सुन्दरं मंदाकिनीं प्रति, चित्रकूटमहागिरिं प्रदक्षिणीकृत्य, ययुः। सहस्रशः रमणीयं रत्नानि विविधदृश्यानि च दृष्ट्वा, भरतः सैन्येन सह गच्छति स्म। चित्रकूटात् न दूरं भरतः भारद्वाजस्य मुनिवासं ददर्श। तत्र भारद्वाजाश्रमं आगत्य, बुद्धिमान् भरतः रथात् उतर्य मुनेः पादौ प्रणम्य असीत्। तं हृष्टः भारद्वाजः उवाच—प्रिय, किम् कार्यं सिद्धम्, किम् रामं द्रष्टवान् असि? तेन भारद्वाजेन पृष्टः, भरतः भ्रातृभक्तः मुनिं प्रत्युवाच। सः गुरुणा मया च प्रेरितः, स्थिरः प्रहृष्टः राघवः वसिष्ठम् उवाच—पितुः प्रतिज्ञां यथातथं धारयिष्यामि; चतुर्दश वर्षाणि यथा पितुः वाक्यं। तं वसिष्ठः प्राज्ञः महतीं वाणीं राघवम् उवाच—हृष्टः सुवर्णमण्डिते पादत्राणे दत्वा अयोध्यायाः हितं रक्ष। वसिष्ठवाक्यं श्रुत्वा राघवः पूर्वदिशं स्थित्वा तानि पादत्राणे आरोह्य राज्यं मम हस्ते समर्पितवान्। अहं तु महात्मना रामेण अनुमतः निवृत्तः, शुभे पादत्राणे गृहीत्वा अयोध्यां प्रतिगच्छामि। भरतस्य एतद् उत्तमं वचनं श्रुत्वा, भारद्वाजः पुण्यतरं वचनं प्राह—एतत् आश्चर्यं न, पुरुषसिंह, शीलश्रेष्ठ; यथा जलं अवतंसु प्रवहति, तथा धर्मः त्वयि वसति। तव पिता दशरथः वीर्यवान् अमृतसमः, यतः धर्मज्ञः धर्मनिष्ठः पुत्रः त्वं। एवं मुनिं सम्बोधित्वा, भरतः सप्रणामः पादस्पर्शं कृत्वा, निर्गमनं आरभत। ततः भारद्वाजम् प्रदक्षिणीकृत्य, श्रीमान् भरतः मन्त्रिणः सह अयोध्यां प्रत्यगच्छत्। रथैः यानैः अश्वैः गजैः च, विशालं सैन्यं भरतं अनुगच्छत्। ते दिव्यं यमुनां तरङ्गवतीं दृष्ट्वा, पुनः पुण्यां गङ्गां शुद्धजलां अपि अवलोकयन्। सह मित्रैः तां रम्यां जलपूर्णां नदीं लङ्घित्वा, सुन्दरं श्रङ्गिवेरपुरं सैन्येन सह प्रविशन्ति। श्रङ्गिवेरपुरात् पुनः अयोध्यां ददृशुः। तदा अयोध्यां पितृभ्रातृहीनां दृष्ट्वा, भरतः शोकातुरः स्वं सारथिं इदं उवाच।